Бїгінгі нґмірде: Ўлы Даланыѕ ўлы мўраты
3-бет Əлихан Бґкейханов ЮНЕСКО аясында бїкілəлемдік дара тўлєа деп танылды
№225 (28703) 24 ҚАРАША СЕЙСЕНБІ 2015 ЖЫЛ
ДАМЫЛСЫЗ ДАМУ ДАЄДЫСЫ
Индустрия игілігі
Алып кəсіпорын алєа басуда
Елімізді «қолайлы аймақтан» ығыстыратын экономикадағы күрделі жағдайлар даму мəселесін күн тəртібінен алып тастай алмайды, қайта оның өзектілігін анағұрлым арттыра түседі. Біздің Мемлекет басшысы ұсынған стратегия төңірегіне қаншалықты тез топтаса алатынымыз, табысқа жетуіміз соған байланысты.
Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».
Еуразия аймағындағы мыңдаған шақырымдарға тартылған теміржолдарда Қазақстанның «Локомотив құрастыру зауыты» АҚ-тың ТЭ33А тепловоздары жүре бастағаны мəлім. Ел мақтанышына айналған кəсіпорынның мүмкіндіктері мен алға қойған мақсаттары қандай? Қазақтың қабілетін ашып, қолынан зор іс келетінін дəлелдеген зауыттың бүгінгі тыныс-тіршілігіне зер салдық жəне басшысына жолығып, көңілде жүрген көп сұрақтың жауабын тыңдадық. Қазақ теміржолының тарихы жөнінде əңгімелеген «Локомотив құрастыру зауыты» АҚ-тың президенті Марат Тілеубаев Орталық Азияға тартылған шойын жолдардың бірқатар шетін мəселелеріне тоқталды. Сөйтіп, ел тарихындағы ауыр машина жасаушы өндіріс ошағының құрылу кезеңіне ойысты. «Тəуелсіздіктің шежіресіне зер салсақ, 2006 жылы озық үлгідегі локомотив зауытын салу жөнінде америкалық General Electric компаниясымен екіжақты келісім түзілді. Одан бұрын кəсіпорынның бүгіні мен ертеңі əбден екшеліп, əрбір қыры мен қызметі мұқият зерттеліп, отандық мамандардың
Ќазаќстан экономикасында не болып жатыр?
сараптауынан өтті. Онда отандық сала мамандары аймақтың климаттық ерекшеліктерін, рельс төсемдерін, тасымалданатын жүктің сын-сипаты мен көлемін анықтап алды. Содан кейін, қазіргі заманғы халықаралық экологиялық талаптар мен санитарлық нормаларды ескере келіп, қазақстандық тепловоз қандай болуы керектігін айқындайтын техникалық сипаттама əзірледі. Осы жұмыстар əбден пысықталып болғаннан кейін ғана жобаны жүзеге асыруға бел буды. (Соңы 9-бетте).
Тапсырмаларды орындауда тыѕєылыќтылыќ ќажет Кеше Премьер-Министр Кəрім Мəсімовтің төрағалығымен селекторлық режімде арнайы Үкімет отырысы өтті. Онда алдыңғы аптадағы Үкіметтің кеңейтілген оты ры сында Президенттің берген тапсырмаларын орындау мəселелері қаралды. Бұған дейін Үкіметте осыған орай жедел отырыс ұйымдастырылып, тиісті органдарға тапсырмалар берілген болатын. Енді міне, Үкімет мүшелері Елбасы тапсырмаларын қалай іске асырып жатқандықтары жөнінде баяндады. Динара БІТІКОВА,
«Егемен Қазақстан».
«Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы бізге бірқатар тапсырмалар жүктеді. Оның ішінде дағдарысқа қарсы тез арада жүйелі шаралар қабылдау керектігін айтты. Осыған орай біз бүгін Ел басы тапсырмаларын іске асыру барысын талқылап, тиісті шешімдер қабылдайтын боламыз», деп бастады сөзін Үкімет басшысы Кəрім Мəсімов. Одан əрі Үкімет мүшелері күн тəртібіндегі мəселеге орай ретретімен сөз алысып, «Нұрлы Жол» бағдарламасының жүзеге асырылу барысын талқылады. Өңірлерден əкімдер онлайн режімде байланысып, қозғалған мəселеге орай өз облыстарындағы жағдайды баяндап отырды. Жиында негізінен елі міз де жүзеге асырылып жатқан басты құжат – «Нұрлы Жол» бағдарламасының орындалу қарқыны, елдің
əлеуметтік-экономикалық ахуалы кеңінен сөз болды. Ұлттық экономика министрі Ерболат Досаевтың мəлімдеуінше, 2015 жылы «Нұрлы Жол» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру үшін қайта бөлуді есепке ала отырып, Ұлттық қордан 770 млрд. теңге қарастырылған. Соның ішінде ағымдағы жылдың 1 қара ша сындағы жағдай бойынша 523,7 млрд. теңге немесе жылдық жоспардың 68 пайызы игерілді. Министрдің айтуынша, бюджеттік инвестициялық жобаларға жəне «Самұрық Қазына» АҚ-тың капиталдандыруына бағытталған 492 млрд. теңге көлеміндегі республикалық бюджеттің нысаналы трансферттерінен 348,9 млрд. теңге немесе 71 пайызы иге рілген. Ал 277 млрд. теңге көлеміндегі «Бəйтерек» ҰБХ» АҚтың облигациялық қарыздарынан 174,8 млрд. теңге игерілген. (Соңы 6-бетте).
Бюро кїн тəртібін белгіледі
Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалық етуімен Сенат бюросының отырысы болды. Бюро мүшелері палатаның сəрсенбі, 25 қарашада болатын отырысының күн тəртібін келісті. Отырыста үш заң жобасын қарау жоспарланды, деп хабарлады Сенаттың баспасөз қызметі.
Депутаттардың талқысына «Қазақстан Республикасының Ұлттық қорынан 2016-2018 жылдарға арналған кепілдендірілген трансферт туралы», «2016-2018 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» жəне «Еуразиялық экономикалық одақ тың кедендік аумағына тауарларды əкелу мен олардың айналысының кейбір мəселелері туралы хаттаманы ратификациялау туралы» заң жобалары ұсынылады. Одан басқа, бюрода таяуда Мəжілістен түскен бес заң жобасы Сенаттың тұрақты комитеттеріне бөлінді. Қаржы жəне бюджет комитетіне «Қазақстан Респуб ликасының Ұлттық қорынан 2016-2018 жылдарға арналған
● Заманмен үндес заңғар басылым
Їлгі-ґнеге ордасы Менің еңбек жолым қазақтың беделді де рухани жетекшісінің біріне айналған «Егемен Қазақстан» (бұрынғы «Социалистік Қазақстан») газетінде өткен ғасырдың 60-жылдарының алғаш күндерінде басталған еді. Асқан қаламгер болып кете алмасам да, осы ортаға тап келіп, сонда тəрбие алғанымды мақтан етемін. Өйткені, мен бұл ортада елдік, азаматтық, адалдық, əділдік, туралық, жауаптылық, іскерлік деген сөздердің құнын тереңірек түсіндім. Ғылым, білімге ұмтылысымды ұштай түскен небір проблемалық мақалаларды оқыдым. Содан бері бұл газеттің бір де бір санын жібермей, саралап оқып, керекті деген материалдарды бөлек
жинап отырамын. Бұрынғы кеңестік дəуірде де елдің мəдени əрі рухани өресін кеңейт кен, санасын биіктетіп, ұлттық намыс пен жігерін шың даған сан алуан дүниелер қазір тарих енші сінде. Олар өзі нің тəр биелік тарихи миссия сын атқарды. Ал Қазақ елінің тəуелсіздік дəуіріндегі «Егемен Қазақстан» қаламгерлерінің атқарған іс-əрекеттерінің жөні мүлде бөлек. Қазақтың жаңаша болмыс-бітімінің қалыптасуына бұл газеттің қосқан үлесі ұшантеңіз. Оны бір-екі ауыз сөзбен қалай жеткізерсің. Елімізде болып жатқан жасампаз тірліктің бəрін «Егемен Қазақстан» жан-жақты толғайды. Қазақ жастарының отаншылдық сезіміне, өзінің
ұлтына, тіліне деген ұлтжандылық қасиетінің ояна түсуіне деген əсері шексіз. Қазақ ғылымы мен қазақ тілінің сан түрлі мəселелерін сөз еткен материалдар қаншама. Егеменқазақстандықтар ешқашан сауатты жазу, сауат ты сөйлеу мəселесін де күн тəртібінен түсірмейтін. Сол арқылы елдің, халықтың тілдік сауатын қадағалап отыратын. Елбасының да өзін-өзі қайта-қайта тексеріп, ана тілі алдындағы перзенттік парызын өтеуге тырысып, емтихан тапсырып жүргенінде үлгі аларлық өнегелік сипат бар емес пе, ағайын. Осыны да ұмытпағанымыз жөн-ау деймін! Өмірзақ АЙТБАЙҰЛЫ, халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, ҚР ҰҒА академигі.
АЛМАТЫ.
5-бет Батыстыѕ бас ауруына айналєан босќындар 7-бет Мойынќўм мен Ќараґткелдіѕ арасы 8-бет
кепілдендірілген трансферт туралы» жəне «2016-2018 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» заң жобалары берілді. «Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағына тауарларды əкелу мен олардың айналысының кейбір мəселелері туралы хаттаманы ратификациялау туралы», «Атом энергиясын пайдалану туралы» заң жобалары жəне осы заң жобасына заңнамаға ілеспе түзетулермен Экономикалық саясат, ин новациялық даму жəне кəсіпкерлік комитеті шұғылданатын болды. Бас комитеттер Сенаттың барлық тұрақты комитеттерінің ұсыныстарын пысықтап, осы заң жобалары бойынша палатаның отырысына тиісті қорытынды əзірлейді.
Біздің ел – əлемдік экономиканың бір бөлшегі, ал онда қазір бұлжымайтын екі үрдіс орын алып отыр. Бір жағынан, шикізат нарығы тоқырауға ұшырады. Коньюнктураның уақытша əлсіреуі байқалып қана қоймай, төмен бағалар ұзақ уақыт бойы сақталатын құрылымның іргелі өзгерісі орын алуда. Екінші жағынан, күні кешеге дейін жаһандық өсімнің локомотиві болып келген дамушы экономикалардың «құрылымдық баяулау» дəуірі басталды. Таяу келешекте олардың қарқыны бəсеңдей береді. Қазақстан нақ осы екі үрдістің қыспағында қалып отыр. Бұл – дағдарыстың өзі емес, мемлекетіміз өмір сүріп, жұмыс жүргізетін ортаның түбегейлі өзгеріске түсуі. Жаңа ландшафт тек экономикаға ғана емес, барлық салаға да түгел қатысты. Баршаға да мінез-құлық моделін қайта қарауға тура келеді. Қазір болып жатқан жайттар экономикалық дағдарыс шегінен əлдеқайда асып түседі. Бұдан арғы іс-қимылды айқындайтын болғандықтан мұны түсіне білу өте маңызды. Біз күту режіміне көше отырып жəне экспорт бағасының өсуін тоса отырып өзіміздің салғырт бейімделуімізге жол бере алмаймыз – ол жуық арада бола қоймайтын нəрсе. Дағдарысқа қарсы əрекетпен де шектеле алмаймыз. «Пессимист желді айтып шағынады. Оптимист оның ауысқанын күтеді. Реалист болса, бірден желкенін көтереді», – деген Уильям Вордтың сөзін басшылыққа алған жөн. Қазақстанның жаңа əлеуметтік-экономикалық жағдайларға белсенді түрде бейімделуі қажет. Ал ол бірнеше маңызды шарттарды қамтиды.
«Аќылды» їнем
Біріншіден, ресурстарды пайдалануға жаңаша көзқарас қажет. Нұрсұлтан Назарбаев қаражатты жаппай үнемдеу қажеттігін, бірақ оны қандай да бір бюджеттік бағдарламаларды бас салып қыс қар ту арқылы жеңілдетуге болмайтынын атап айтты. Қаражат үнемдеу – бір реттік қана науқан емес. Президент ресурстарға деген жаңа қағидатты қарым-қатынас тұрғы сынан үнемдеу туралы бұрын да, қазір де əлденеше рет айтып келеді.
Бұл ретте ол сөзін тек мемлекеттік жəне квазимемлекеттік салаға ғана емес, бəсекеге қабілеттілікті арттырудың ішкі көздерін іздестіруге тиісті бүкіл отандық бизнес қоғамдастығына арнады. Дамыған елдерде кең тарал ған Іеаn-менеджмент (қамқорлықпен басқару) əдісі бұған толық мүмкіндік береді. Оның мəнісі – қосымша құнды қамтамасыз етпейтін үдерістерді барынша азайту, өнімсіз шығындардың бəрін жою. Алғаш Тоуоtа корпорациясы жүзеге асырған мұндай тұжырымдама оны басшылыққа алған кəсіпорындарға миллиардтаған доллар пайда əкелді. Lean-менеджментті мемлекеттік қызмет көрсету саласында да қолдануға болады. Мұны шетелдік қана емес, отандық тəжірибелер де дəлелдеп отыр. Халыққа қызмет көрсету орталықтары мен «электронды үкіметті» дамыту ісі халықтың да, бизнестің де қыруар уақыты мен қаражатын үнемдейді. Мемлекеттік аппаратқа қатысты өзге реформалар да пайдасыз шығыстарды қысқартуға бағытталған. Осылайша, шығыстар туралы айтқанда, əншейін «белбеуді тартып» қана қоймай, ең басты нəрсеге – тұтынушылық құндылықтар қалыптастыруға қатысы жоқ артық функцияларды алып тастау тұрғысынан ауқымды жұмыс атқару қажет болады. Бұл, шын мəнісінде, шағын кəсіпорыннан бастап министрліктерге дейінгі басқарудың барлық саласын қамтитын үлкен өзгеріс.
Ґндірушілік кезеѕнен жасампаздыќќа дейін
Екіншіден, жаңа табыс көздерін қалыптастырған жөн. Бұл орайда Мемлекет басшысы бастамашылық еткен өзгерістер əлдеқайда салмақты, тектоникалық үдерісті – өндірушілік модельден жасампаздық дəрежеге өтуді көздейді. Арасындағы айырмашылық шикізаттық сала мен өңдеуші саланың қайсысының маңыздырақ екенінде емес. Еліміз өзінің кəсіпкерлік қуатын тұтынылатын аралық жəне түпкі өнімдер өндірісіне, идеялар мен технологиялар іздестіруге бағыттап отыр ма, жоқ па, мəселе сонда. Мысалы, ең консервативті болып көрінетін мұнай-газ саласының өзі жаһандық нарықты қайта пішімдейтін инновациялар ошағы бола алады. Мұны тақтатас (сланец) революциясы дəлелдеді. Əрине, экономикалық
проб лемалар көбейген кезеңде күнделікті күнкөріс қамына байланысты стратегиялық реформалар кейінге қалатындықтан, оған деген зəрулік аса байқала қоймайды. Алайда, дəл қазір өзгерістер кейінге шегерілмей, керісінше жеделдетілуге тиіс. Өйткені, Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған институттық реформаның мəні нақ осы жасампаз əлеуметтік-экономикалық модельді қалыптастыруға байланысты болып отыр. Қазір ақиқатты айқындайтын сəт туып келеді. Əлемдік сарапшылар дамушы елдердің реформа жолын жаңа деңгейге шығатын баспалдақ ретінде пайдалана отырып, қазіргі қиын кезеңді еңсере алатынын айтады. Ал өзгерістен бас тартып немесе көз алдап, қазіргі жағдайда «жауырды жаба тоқуды» жөн көрген мемлекеттер тарихи тартыстың шаңын қауып қала береді. Қазақстан өз таңдауын жасады. Ол Мемлекет басшысының саяси ерік-жігерімен нығайтылған жаңғырудың нақты бағдарын ұсынды. Қазір оны заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз ету жұмыстары аяқталып келеді. Қажетті ресурстар да баршылық. Бірақ бұл жеткіліксіз – ажырамас тағы бір үшінші шарт бар. Реформалардың бір ерекшелігі, оларды «жоғарыдан» жүргізе алмайсың, бұл іс қоғамның тікелей қатысуы арқылы ғана жүзеге асады. Шикізат пайдасын бөлуден адами капиталды еселеуге қарай бағдар ұстайтын жасампаз модельге көшуді баршаның жəне əр адамның қатысуынсыз елестету мүмкін емес. Ешкім де алаңсыз күйде, сырттай бақылап отыра алмайды. Дүние жүзі зерттеушілері жапон феноменін зерделеу арқылы бұл елдің екі рет мүшкіл халге тап болса да, қалайша жетекші державаға айналып, бірегей мəдениетін қалай сақтап қалғанының сырын ұғуға тырысуда. Бұл орайда ғалым Питер Друкер банкир əрі кəсіпкер Эйичи Шибусаваның сонау ХІХ ғасырда негізін қалаған қағидаттары шешуші рөл атқарған деп санайды. Мұндағы ең басты қағидат та қарапайым: ұлттық мүдделер бірінші кезекте тұруға тиіс. Барлық жобалар мен шешімдерді, соның ішінде бизнеске қатыстыларын салмақтап-саралау ісі «Ел үшін не нəрсе жақсы болмақ?» деген сауалдан басталады. Бұл қағидат баға жетпес мүмкіндіктері бой тасалап тұрған уақыт сынына төтеп беретін Қазақстан жолының да негізгі арқауы болуға тиіс. Дəурен АБАЕВ,
Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі – Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы.
● Тосын табиғат
Кґктайєаќтан ќарєа адым жер мўѕ болды Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».
Қостанай тұрғындары таңертең жұмысқа уақытында жете алмай қалды. Қала ішіндегі автобустар көктайғақтан күндізгі сағат 11.00-ге дейін тоқтатылды. Жеңіл көліктердің өзі жылдамдықты 20-дан асырған жоқ. Көшелер мұздан айнадай жалтырады. Жаяу адам зорға жүреді. Түнімен жауған жаңбыр таңертең де тыйылған жоқ. Ауа райын болжау орталығының инженер синоптигі Ирина Жиляева мұндай жағдай кешке дейін сақталуы мүмкін екенін айтты. – Батыстан ығысқан жылы ауа толқыны облыс өңіріне жаңбыр ала келді. Суық ауадан жауған жаңбыр сол мезетте қатып жатыр. Ауаның температурасы
күндіз 0-ден 2 градусқа дейін ғана жоғарылайды. Суық ауадан мұздың еріп кетуі де екіталай болар. Сондықтан көктайғақ əзірге сақталады, – дейді. Ауа райын болжаушы маманның айтуынша, көктайғақ облыс өңірінің батыс, солтүстік аудандарында қалыптасып отыр. Оңтүстік-шығыс аудандарда, яғни Торғай өңірі мен Науырзым, Арқалық маңайында күн суық, 10 градусқа дейін аяз, шамалап қар жатыр. Əзірге қалған аудандарда көктайғақ, көлік қатынасы мен ұзын аяқты малға қиын соғып тұр. Мал демекші, қыс айында болған көктайғақ шаруаға жұт болып келгені белгілі. Осы ойдан кейін облыстың шалғайда жатқан Денисов ауданындағы «Фрунзе» ЖШС директоры Николай Шереге хабарластық.
– Ертеде жұттан тебіндейтін жылқы малы зардап шеккен ғой. Қазір жағдай басқа. Жылқыны тек тебіндеткендерді мен шаруа деп санамаймын. Ол – малға азар. Қыс айында жылқыны қамайтын қора керек, оған көп ақыл керек емес, шаруа адамы өзі біледі, көп қаражатты да қажет етпейді. Біздің жылқылардың барлығы
қазір қорада, шөп пен жем алдында. Бұл қыс қой, онда боран да, көктайғақ та болады. Оны қазір емес, жазда, күзде ойлау керек, – деп жауап берді шаруа. Қазір көктайғақ болған аудандардың аралығында жолдар жабылды. ҚОСТАНАЙ.