Die Übersetzung dieses Werkes wurde vom Goethe-Institut gefördert aus Mitteln des Auswärtigen Amtes. Tłumaczenia zostały sfinansowane przez Instytut Goethego oraz Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec. In Zusammenarbeit und mit freundlicher Unterstützung durch den Hauptstadtkulturfonds, das Polnische Institut Berlin, die Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit, das Adam Mickiewicz Institut. We współpracy z: Hauptstadtkulturfonds, Instytutem Polskim w Berlinie, Fundacją Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Instytutem Adama Mickiewicza.
Lektorat / Redakcja: Isabel Ferrin-Aguirre, Karolina Golimowska, Aurélie Maurin © © ©
2010 Verlag das Wunderhorn, Rohrbacher Straße 18, D-69115 Heidelberg www.wunderhorn.de K.I.T. Stowarzyszenie Żywych Poetów, Rynek-Ratusz Galeria BCK, 49-300 Brzeg für die einzelnen Texte siehe Anhang / do poszczególnych tekstów można znaleźć w załączniku © für die Übersetzungen bei den Autorinnen und Autoren / do tłumaczeń u autorów Alle Rechte vorbehalten / Wszystkie prawa zastrzeżone Druck / Druk: Fuldaer Verlagsanstalt, Fulda Herstellung / Produkcja: Cyan, Heidelberg Umschlagabbildung / Ilustracja na okładce: Tomasz Fronckiewicz: Arbeit von Professor Eugen Gomringer im Konrad-Zuse-Museum, Hünfeld ISBN 978-3-88423-360-3 (Deutschland) ISBN 978-83-61381-03-7 (Polen) Leichte Abweichungen zwischen Gehörtem und Geschriebenem liegen in den Nach bereitungen der Übersetzungen begründet. Drobne różnice między nagraniami a książka wynikają ze zmian wprowadzonych przez autorów do ostatecznych wersji tłumaczeń.
VERSschmuggel WERSszmugiel Polnisch- und deutschsprachige Gedichte Antologia poezji polsko- i niemieckojęzycznej
Piotr Sommer Jacek Podsiadło Marta Podgórnik Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki Adam Wiedemann Tadeusz Dąbrowski Marzanna Bogumiła Kielar Roman Honet
Ilma Rakusa Ulf Stolterfoht Uljana Wolf Peter Waterhouse Henning Ahrens Brigitte Oleschinski Anja Utler Steffen Popp
Herausgegeben von / Wydawcy Aurélie Maurin / Thomas Wohlfahrt Wunderhorn / K.I.T. Stowarzyszenie Żywych Poetów
Moure / Despatie / Kaláz
Inhalt / Spis treści Buch / Książka / CD1
Seite / Strona
Vorwort / Przedmowa
8
Track
Piotr Sommer
Ilma Rakusa
Piotr Sommer Cykl »Wiersze ze słów«
Zyklus »Gedichte aus Wörtern«
14
T1
Ilma Rakusa Warten auf Schwalben In Gedanken: Corso Sommer September Koffer
Czekać na jaskółki Głowa pełna corso Lato Wrzesień Walizki
22 22 24 24 26
T2 T3 T4 T5 T6
Marta Podgórnik
Uljana Wolf
Marta Podgórnik płodne dni luxemburg i inne wiersze fleksja Danz Une Funetre
fruchtbare tage luxemburg und andere Gedichte beugung Danz Une Funetre
30 32 34 36
T7 T8 T9 T10
Uljana Wolf barbara ist zurück mit jane
Barbara wróciła z jane
40 42
T11 T12
Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki
Peter Waterhouse
Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki wszystko to są rzeczy ... Upał jesień już Panie ... moi przyjaciele ... nie połykaj … Piosenka o sytuacji bez wyjścia Uwodziciel Początek tygodnia
das ist alles nichts Rechtes ... Hitzewelle Herbst bereits Herr ... meine Freunde ... die weißen Pulver schluck nicht … Lied von der Lage ohne Hoffnung Verführer Wochenbeginn
46 46 48 48 50 50 52 52
T13 T14 T15 T16 T17 T18 T19 T20
4
Moure / Despatie / Kaláz
Buch / Książka / CD1
Seite / Strona
Peter Waterhouse Name des Feldwegs Zweisprachige Nebenstrecke Neuer Auslandsfahrplan 2008 Der zweimalige Name
Nazwa tej polnej drogi Dwujęzyczna polna droga Nowy rozkład jazdy za granicę 2008 Dwukrotne imię
Jacek Podsiadło
Ulf Stolterfoht
Jacek Podsiadło Był czas zgiełku … Opole. Ekloga czerwcowa Inny Z balkonu patrzę na miasto ... Ulf Stolterfoht engelstrompete muskat tollkirsche
5
Track
56 56 58 60
T21 T22 T23 T24
Es gab Zeiten des Aufruhrs … Oppeln. Ekloge im Juni Der Andere Vom Balkon herunter ...
64 66 68 68
T28 T25 T27
trąby anielskie gałka muszkatułowa wilcza jagoda
72 74 76
T26 T29
Moure / Despatie / Kaláz
Buch / Książka / CD2
Seite / Strona
Track
Adam Wiedemann
Henning Ahrens
Adam Wiedemann Malarstwo francuskie Próba wiersza politycznego Schwein sein Namioty dla pielęgniarek
Französische Malerei Versuch eines politischen Gedichts Schwein sein Zelte für Krankenschwestern
80 82 84 86
T1 T2 T3 T4
Henning Ahrens Male Raucherghetto, Bahnsteig Kreatief, Dienstag Transit, Land
Znamiona Getto palaczy, peron Kreadziejski wtorek Tranzyt, wieś
90 92 94 96
T5 T6 T7 T8
Marzanna Bogumiła Kielar
Anja Utler
Marzanna Bogumiła Kielar Prognoza Jeziora Te zakurzone łyżwy … Pamięć …
Prognose Seen Diese verstaubten Schlittschuhe … Erinnerung …
100 102 104 106
T10 T11 T12 T13
dla dafne, skarga
110
T9
116 118 122 124
T14 T15 T16 T17
Anja Utler für daphne: geklagt Tadeusz Dąbrowski
Brigitte Oleschinski
Tadeusz Dąbrowski Rozdzielczość Wiersz współczesny Zeskanowalem swoje … Przegapiłem swój moment
Zoomen Zeitgenössische Lyrik Ich habe mein Erstklässlerfoto … Ich habe meinen entscheidenden …
6
Moure / Despatie / Kaláz
Buch / Książka / CD2
Seite / Strona
Brigitte Oleschinski auf dem Nachtrücken, rücklings nackt na plecach nocy, nago na plecach das Gras trawa atmende Flechtwand, und wir oddychająca ściana z wikliny, i my das leuchtende Mädchen, das świetlista dziewczyna Gas gaz
Track
128 130 132 134 136
T18 T19 T20 T21
Roman Honet
Steffen Popp
Roman Honet siedem lat otworzyłem sen nie mój pieśń o powrotach, całości i częściach zimne pole
sieben jahre ich öffnete nicht meinen traum lied von der wiederkehr … kaltes feld
140 142 144 146
T22 T23 T24 T25
Steffen Popp … wollte den Baum näher bestimmen Diese Erinnerung endet am Meer O elefantischer Pan ... Schneeode, später Schnee
… chciałem drzewo bliżej określić 150 To wspomnienie kończy się nad morzem 152 O słoniowaty Pan ... 154 Oda śnieżna, później śnieg 156
T26 T27 T28 T29
Biografien / Biografie Herausgeber / Wydawcy Dolmetscher / Tłumacze
7
159 169 173
Vorwort / Przedmowa
VERSschmuggel Zeitgenössische polnische und deutschsprachige Dichtung gilt im jeweils anderen Sprachraum durchaus als Geheimtipp. Nur wenig aber ist bekannt, weil kaum übersetzt und noch seltener veröffentlicht wird. Der vorliegende Band, der gleichzeitig in Deutschland und in Polen erscheint, stellt sechzehn dichterische Positionen aus beiden Ländern jeweils zweisprachig vor. Es sind häufig erste Einblicke in andere Gedankenwelten und ästhetische Präferenzen, auch wenn der einzelne Dichter im eigenen Sprachraum kein Unbekannter mehr ist. Das Besondere dieses Bandes ist, dass er beredter Beleg eines Übersetzungsworkshops ist, den polnische und deutschsprachige Dichterinnen und Dichter im Sommer 2009 während des poesiefestival berlin belegten und mit Leben füllten, ohne die Sprache des anderen zu beherrschen. Sie alle haben Verse geschmuggelt über die Grenzziehungen hinweg, die die Sprachen zunächst auferlegten. Wer schließlich könnte besser beurteilen, was ein gutes Gedicht und was eine gute Übersetzung dieses Gedichts ist, als die Dichter selbst? Über mehrere Tage arbeiteten sie in Zweiergruppen und übersetzten sich gegenseitig. Die Literaturwerkstatt Berlin und das Polnische Institut als Veranstalter hatten vorab Interlinearübersetzungen von jeweils zehn Gedichten eines jeden Dichters in die andere Sprache anfertigen lassen. Vor allem aber war es der Dolmetscher, den jedes übersetzende Dichterpaar zur Seite hatte, mit dessen Hilfe das Gespräch über Dichtung in Gang kommen konnte und die Geschichten hinter den Wörtern erzählt wurden. Dieses Verfahren ist optimal für Dichtung, gewährt es doch weitgehende Freiheit bei größtmöglicher Genauigkeit. Die Dichter selbst regulieren die Transformation der komplexen Textstruktur »Gedicht« in den Koordinaten von Klang und Rhythmus, sodass in der Zielsprache wieder ein gutes Gedicht erstehen kann. Diese übersetzten und somit neuen Dichtungen können sich lesen und hören lassen. Auf zwei CDs ist dem Textkörper Gedicht der eigene Klangkörper zur Seite gestellt. Zu hören sind die Dichter in Originalstimmen und auch, wie es klingt, wenn der Text durch den Kollegen in der anderen Spra-
8
Vorwort / Przedmowa
che gesprochen wird. Wenn man so will, ist jedes Gedicht in einer Art Doppelkonzert zu erleben. Es ist der Poesie als eigenständiger Kunst nur angemessen, wenn sie medial gesehen doppelt auftritt; als zu Lesendes und zu Hörendes, denn es sind die im Geschriebenen verborgenen musikalischen Strukturen, die ein Gedicht erst Dichtung werden lassen. Die CD macht hörbar, dass die Übersetzung von Poesie nicht ein der Grammatik gehorchender Vorgang ist, sondern eine musikalische Umsetzung, die wieder gute Dichtung sein will. Die Dichter bringen auch hier ihren eigenen interpretierenden Ton mit ein. VerseSchmuggeln geht eben nicht entlang geregelter Bahnen, sondern ist immer ein komplexer und dabei sinnlicher Vorgang, der alle sprachliche Findigkeit erfordert, weil er an den strukturellen Hürden der anderen Sprache vorbei bzw. sich mit ihnen spielerisch arrangieren muss. Die Herausgeber bedanken sich bei allen, die das Erscheinen dieses Bandes ermöglicht haben: bei den Autoren, bei allen Übersetzern und Dolmetschern, ohne deren Kompetenz nichts hätte gelingen können, und bei den Verlegern, die uns und diesem Verfahren vertrauten. Unser besonderer Dank gilt dem Hauptstadtkulturfonds, dem Polnischen Institut in Berlin, der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit, dem Adam Mickiewicz Institut. Wir wünschen diesem Buch der Dichter auf beiden Seiten der Oder ein großes Publikum, und dass es weitere Aktionen anrege, die Verse zwischen beiden Sprachen zu schmuggeln. Thomas Wohlfahrt Berlin, November 2010
9
Vorwort / Przedmowa
WERSszmugiel Współczesna poezja polska i niemiecka to dwa różne światy, które niewiele o sobie wiedzą. Wciąż mało jest tłumaczeń i publikacji, rzadko więc dochodzi do kontaktu i współpracy między polsko- i niemieckojęzycznymi poetami. Książka, którą macie Państwo w ręku, została wydana w obydwu krajach i zawiera wiersze szesnastu autorów z Polski i krajów niemieckojęzycznych w dwóch wersjach językowych. Zawarte w niej tłumaczenia oferują czytelnikom często po raz pierwszy możliwość spojrzenia na ten drugi liryczny świat, jego tendencje, tematy i preferencje. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy dany autor jest popularny w swoim kraju, ale jego utwory, wcześniej nietłumaczone, nieznane są w kraju sąsiedzkim. Wyjątkowe w tej książce jest to, że jest ona produktem warsztatów tłumaczeniowych, które odbyły się latem 2009 roku w ramach festiwalu poezji w Berlinie (»poesiefestival berlin«) i w których udział wzięli polsko- i niemieckojęzyczni autorzy. Tłumaczono i szmuglowano wersy pokonując wszystkie możliwe, również lingwistyczne granice i bariery, bez znajomości drugiego języka. No bo któż mógłby lepiej ocenić jakość poezji i jej tłumaczenia, jeśli nie sami poeci? Kilka dni pracowali oni ze sobą w parach i wzajemnie tłumaczyli swoje wiersze. Wcześniej organizatorzy warsztatów, Literaturwerkstatt Berlin i Instytut Polski w Berlinie zlecili profesjonalnym tłumaczom interlinearne (dosłowne, słowo w słowo) tłumaczenia dziesięciu wierszy każdego autora. Podczas pracy każda para autorów miała do swojej dyspozycji również tłumacza, dzięki któremu mogli ze sobą rozmawiać i dyskutować nad różnymi możliwościami tłumaczenia tego, co pozornie nieprzetłumaczalne. Ta metoda pracy sprawdza się w przypadku poezji: daje ona bowiem stosunkowo dużo swobody i gwarantuje jednocześnie dokładność i precyzję. Poeci sami regulują proces przemiany kompleksowych struktur tekstu danego wiersza; decydują o rytmie i brzmieniu. W ten sposób z tłumaczenia może powstać dobry wiersz. Nowe utwory można przeczytać, ale można ich również posłuchać: do antologii dołączone są bowiem dwie płyty CD. Usłyszeć na nich można głosy poetów – autorów i tłumaczy. Nagrania te można by nazwać lirycznymi duetami. Wiersze przeczytane na glos nabierają innego wymiaru, dopiero wtedy na prawdę brzmią i dźwięczą, dopiero wtedy stają się poezją. Dzięki dołączonym 10
Vorwort / Przedmowa
do antologii nagraniom, można usłyszeć, że powstałe przekłady to melodyjne i rytmiczne formy poetyckie. Do tego dochodzi oczywiście również ton i interpretacja czytającego autora. Przy szmuglowaniu wersów nie ma jasno wyznaczonych dróg, czy reguł. To zawsze bardzo złożony i skomplikowany proces, który wymaga wyrafinowanego operowania językiem i znaczeniami, bez znajomości gramatycznych struktur czy zasad drugiego języka. Wydawcy dziękują wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej antologii: autorom, tłumaczom pisemnym i ustnym, bez kompetencji i umiejętności których, przekłady nie mogłyby powstać; wydawnictwom, które nam i metodzie szmuglowania wersów zaufały. Szczególne podziękowania składamy Hauptstadtkulturfond, Instytutowi Polskiemu w Berlinie, Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Instytutowi Adama Mickiewicza. Tej książce, stworzonej przez poetów, życzymy szerokiej publiczności po obydwu stronach Odry i mamy nadzieję, że zainicjuje ona dalsze szmuglowanie wersów i powstawanie innych projektów owocujących przekładami utworów współczesnych poetów polsko- i niemieckojęzycznych. Thomas Wohlfahrt Berlin, listopad 2010
11
Piotr Sommer / Ilma Rakusa
Piotr Sommer / Ilma Rakusa
Cykl »Wiersze ze słów« Do rymu Przedwczesne dni bo jednak ciągle dnieje i ciągle się wydaje że jeszcze czas.
Jesionolistny, dobry do włażenia Przy moim domu, który się spalił, był taki jeden, który wycięto.
Pajęczyna Jakim cudem, idąc pierwszy ty nie wlazłeś, a ja wlazłem?
Bratki Wszystkie brązowe oczy gniją już pod ziemią.
14
Piotr Sommer / Ilma Rakusa
Zyklus »Gedichte aus Wörtern« Gereimt Vorzeitige Tage denn immer noch tagt es und immer noch scheint es dass noch Zeit ist.
Eschen-Ahorn, gut zum Klettern Bei meinem Haus, das abgebrannt ist, war eines, das gefällt wurde.
Spinnennetz Wie kommt es, dass du voran gingst und nicht rein kamst, ich aber schon?
Stiefmütterchen Alle braunen Augen faulen schon unter der Erde.
15
Piotr Sommer / Ilma Rakusa
Nierobek Siedzi, siedzi, pilnuje czasu – nie chce czasu przegapić – i pilnuje dobytku który określa byt.
Lekko przyciśniesz a ustąpi ci życia jak krzesła (odwinie się dopiero potem).
A co to znowu Płaskie płyty sterczą z trawy za murem.
Dobrze Co więcej mogę ci powiedzieć?
16