¹ 11 (35) 2010
Á.Ëõàãâàñ¿ðýí: Çýðëýã àìüòäûã ÿàæ õàìãààëàõ
òàëààð øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé ñàíàë, çºâëºìæ áîëîâñðóóëëàà ¯¿íèéãýý Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ëýýëãýí ºã÷ öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûíõ íü ÷èãëýëä òóñãóóëàõ íü áèäíèé çîðèëãî Õ.ÕÓËÀÍ “Ìîíãîë îðíû çýðëýã àìüòäûí õàìãààëàëä òóëãàð÷ áóé áýðõøýýë, öààøèä øèéäâýðëýõ àñóóäàë“ ñýäýâò îëîí óëñûí áàãà õóðàë ìàíàé óëñàä áîëñîí áèëýý. Ýíýõ¿¿ õóðëûí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð Äýëõèéí áàéãàëü õàìãààëàõ ñàí /ÄÁÕÑ/-ãèéí Ìîíãîë äàõü õºòºëáºðèéí ãàçðûí Áàéãàëü õàìãààëàõ àñóóäàë õàðèóöñàí çàõèðàë Á.Ëõàãâàñ¿ðýíòýé ÿðèëöëàà. -Îëîí óëñûí áàãà õóðëààñ ãàðñàí à÷ õîëáîãäîë, ãîë ¿ð ä¿í íü þó áàéñàí þì áý. Ãàäààäûí ÿìàð, ÿìàð îðíîîñ òºëººëºã÷ íàð îðîëöîâ? -1990 îíîîñ õîéø, çàõ çýýëèéí íèéãýìä øèëæñýíýýð ìàíàé óëñ óðä, õîéä õºðøòýé㺺
îëîí ãàçðààð õèëèéí áîîìòòîé áîëñîí. ¯¿íýýñ ¿¿äýëòýéãýýð Ìîíãîë îðíû çýðëýã àìüòäûí áàéäàë èõ õ¿íä áàéãàà. Äýýð íü çýðëýã àí àìüòäûã õàìãààëàõ õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð õîìñ ó÷ðààñ õóëãàéí
àíãèéí õÿíàëò øàëãàëò ñóë áàéíà. Èíãýæ õóóëü áóñààð àí àãíàõ, ãàäààä äîòîîäîä àìüòíû ýä ýðõòíèéã íü ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð, ýñâýë àðèëæààíû øóãàìààð çàðàõ äàìëàõ ÿâäàë ãàçàð àâñàí. Ìîíãîë îðíû çºâõºí
õîâîð, õîâîðäñîí òºäèéã¿é äýýð ¿åä îëíîîð òàðõàæ áàéñàí àìüòäàä ÷ ýíý íºëººëæ, òîî òîëãîé íü ýðñ áóóðñàí. ¯¿íèé íýã æèøýý íü òàðâàãà áàéíà. 1990-ýýä îíû ýõýýð õýäýí àðâàí ñàÿàð òîîëîãäîæ, 2-3 ñàÿàð íü õ¿íñýíä áýëòãýäýã áàéñàí òàðâàãà ºíººäºð öººõºí ¿ëäñýí. Ýíý áîë áóñàä á¿õ àìüòàíä òîõèîëäîæ áàéãàà ç¿éë. Ñàÿ áîëñîí õóðëààð çýðëýã àìüòäûã öààøèä ÿàæ õàìãààëàõ âý ãýäýãò øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé ñàíàë, çºâëºìæ¿¿äèéã áîëîâñðóóëñàí. ¯¿íèéãýý Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ëýýëãýí ºã÷ öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûíõ íü ÷èãëýëä òóñãóóëàõ íü áèäíèé çîðèëãî. Íèéòäýý 120èîä õ¿í õóðàëä îðîëöñîí. ßïîí, Àíãëè, Àìåðèê, ÎÕÓ, Õÿòàä, Àâñòðè ãýõ ìýò ãàäààäûí 7-8 îðíîîñ õ¿ì¿¿ñ èðæ îðîëöëîî. ¯ðãýëæëýë íü III í¿¿ðò
Õàð íóóð-Õîâä ãîëûí ñàâ ãàçàð óñíû íººöèéí íýãäñýí ìåíåæìåíò òºëºâëºãººòýé áîëîâ
Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ãîâüä õóðàëäëàà Í.ÝÍÕÁÀßÐ Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé õóðàëäààí ªìíºãîâü àéìãèéí Áàÿíäàëàé ñóìûí íóòàã äàõü Ãàøóóíû õîîëîé õýìýýõ ãàçàðò ºíãºðñºí íàéìäóãààð ñàðä áîëëîî. Õóðàëäààíû ýõýíä Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàéä Ë.Ãàíñ¿õ Ìîíãîëä ¿¿ñýýä áàéãàà öºëæèëòèéí íºõöºë áàéäàë áîëîí ¿¿íèé ýñðýã Çàñãèéí ãàçðààñ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà çàðèì àðãà õýìæýýíèé òàëààð òàíõèìûí ãèø¿¿äýä òàíèëöóóëñàí. Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí íºëººëëèéã áóóðóóëàõ áîëîí äàñàí çîõèöîõ àñóóäàë íü Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð äàíãààðàà øèéäâýðëýæ ÷àäàõ àñóóäàë áèø. Òèéìýýñ ýíý òàë äýýð õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí òåõíèê òåõíîëîãè, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã òóñëàëöààã àâàõûí òóëä Çàñãèéí ãàçàð ýíý óäààãèéí õóðàëäààíààñàà äýëõèéí õàìòûí íèéãýìëýã, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, õàíäèâëàã÷ îðíóóäàä õàíäàí óðèàëãà ãàðãàæ, èëãýýëò ÿâóóëàõ ñàíàëûã Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàéä ãàðãàñíûã ýýëæèò áóñ õóðàëäààíààð õýëýëöýí äýìæëýý. Äýëõèéí õàìòûí íèéãýìëýãèéí îðíóóä, ͯÁ-ààñ öºëæèëòòýé òýìöýõýä çîðèóëæ 2012 îí õ¿ðòýë íèéòäýý 60 òýðáóì àì.äîëëàð çàðöóóëàõààð çàðëààä áàéãàà. Ýíý ìºíãºíèé òîäîðõîé õóâèéã õºãæèæ áàéãàà áîëîí áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóäàä òóñëàìæ áîëãîí ºãºõººð øèéäâýðëýñíèé äîòîð Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçàð áàãòñàí þì áàéíà.
Õîâä, Áóÿíò ãîëûí ñàâ ãàçðûí çºâëºë 2009 îíû 3ð ñàðä ÁÎÀÆ-í ñàéäûí òóøààëààð áàéãóóëàãäàí àæèëëàæ áàéãàà áèëýý. Ñàâ ãàçðûí áîãèíî õóãàöààíä õèéñýí òîìîîõîí àæèë íü ñàâ ãàçðûí óñíû íººöèéí íýãäñýí ìåíåæìåíò òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàí ãàðãààä, ÿàìíû ñàéäààð áàòëóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ øàòíû àæëàà ýõëýýä áàéíà. Ìåíåæìåíò òºëºâëºãººíèé ýðõýì çîðèëãî íü “Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòºä äàñàí çîõèöîí, óñíû ç¿é çîõèñòîé àøèãëàëò, õàìãààëàëòûã áèé áîëãîõ çàìààð ñàâ ãàçðûí ýêîñèñòåìèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàíãàõ” ÿâäàë þì. Ìåíåæìåíò òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ àæëûí õ¿ðýýíä ãîëûí ñàâ ãàçàðò íèéãýì ýäèéí çàñãèéí, ñàâ ãàçðûí ýêîëîãèéí, çºâëºëèéí àæèëëàõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí ãýñýí 3-í òºð뺺ð ñóóðü ñóäàëãàà õèéñýí. Óã òºëºâëºãººã îðîí íóòàãò áîäèòîé õýðýãæ¿¿ëýõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð ãîëûí ñàâ äàãóó çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ìºðèéí õºòºëáºðò òóñãàñàí õîëáîãäîõ ñàíàëûã àëáàí áè÷ãýýð, àðä èðãýäèéí ñàíàëûã õýëýëö¿¿ëýã õýëáýðýýð àâ÷, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã òóñãàí Áàÿí-ªëãèé, Õîâä, Óâñ àéìãèéí ÈÒÕ-ð äýìæ¿¿ëýí ÁÎÀÆ-í ñàéäûí òóøààëààð 2010 îíû åñä¿ãýýð ñàðûí 3-íä áàòëóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ øàòíû àæëàà ýõëýýä áàéíà. Ìåíåæìåíò òºëºâëºãººíä àæëûã 2010-2015, 2016-2021 îí ãýñýí 2 ¿å øàòòàéãààð õýðýãæ¿¿ëýõýýð òºëºâëºëºº. Ç.ÄÎËÃÎÐѯÐÝÍ
ÝÍÝ ÄÓÃÀÀÐÒ Áóÿíò ãîëûí àäàãò øèíý óñëàëòûí ñèñòåì áàðèãäàæ ýõýëëýý II í¿¿ðò
Á.×èìýääîðæ: Ìîíãîë áºõºí áèå äààñàí òóñãààð ç¿éë ãýäãèéã ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä òîãòîîñîí
V í¿¿ðò
Òóñãàé õàìãààëàëò íýðòýé “ÌÎÍÃÎË SALE”
VI í¿¿ðò
Ìàõ÷èí øóâóóäûã õàìãààëàõààð áîëîâ
XII í¿¿ðò
Äýëõèéí áàéãàëü õàìãààëàõ ñàí (WWF) 1961 îíä Øâåéöàðèéí Õîëáîîíû óëñûí õóóëü ¸ñíû äàãóó àíõ á¿ðòãýãäñýí, 5 ñàÿ ãàðóé ãèø¿¿í äýìæèã÷òýé, äýëõèéí 100 ãàðóé îðîíä áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã, îëîí óëñûí àøãèéí áóñ òîìîîõîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà þì. Æèëä äóíäæààð 273 ñàÿ îð÷èì àì.äîëëàðòàé òýíöýõ õºðºíãèéã äýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðò 1,200 ãàðóé áàéãàëü õàìãààëàõ òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä çàðöóóëæ áàéíà.