UItgave juni 2013
VOLLEGRONDSGROENTEN KOERIER Oogst ijsbergsla komt laat op gang
Luna PRIVILEGE toegelaten in bonen, erwten en sla
Na een lange periode van koud en grauw weer kunnen medewerkers van firma Pater Broersen in Waarland eindelijk weer eens in 't zonnetje ijsbergsla snijden. ,,Door het koude weer zijn we zo'n tien dagen later begonnen met snijden dan we gepland hadden. Dat zullen we de komende weken weer in moeten halen om straks een grote oogstpiek te voorkomen'', vertelt René Duijn die verantwoordelijk is voor de oogstwerkzaamheden. Volgens hem zijn de kroppen
Luna PRIVILEGE is een nieuw fungicide in de teelt van bonen, erwten en sla. Het heeft een langdurige werking tegen een breed spectrum aan schimmels, waaronder Botrytis spp. en Sclerotinia spp. Luna PRIVILEGE biedt niet alleen een uitstekende stengel- en bladbescherming, maar beschermt door translaminaire effectiviteit ook niet-behandelde plantendelen. Meer op pagina 2
PPO Vredepeel vergelijkt Sclerotinia-middelen in bonen
pen oogstmachines, waarvan één wordt
Een hardnekkig probleem dat de afgelopen jaren behoorlijk wat kwaliteitsverlies heeft veroorzaakt. Zo schetst PPOonderzoeker Gerard Meuffels de 'status' van Sclerotinia in de teelt van bonen. De toelating van Luna PRIVILEGE - die in proeven uitstekend uit de verf kwam - noemt hij dan ook een belangrijke aanwinst.
ingezet voor de versmarkt en de andere
Meer op pagina 3
met 400 gram eigenlijk nog te licht, maar wil de afnemer ze toch graag hebben. Normaal geldt voor ijsbergsla een minimum van 500 gram. Het bedrijf beschikt over twee zelf ontwor-
voor afzet richting de industrie. De machine voor de industrieoogst - hier in beeld - is 16 meter breed en biedt plaats aan tien snijders en twee laders. De capaciteit ligt rond de 5000 kroppen per uur.
Spuitschema's langs de residu-meetlat Hoe persistent zijn de actieve stoffen van middelen die in de spruitenteelt worden toegepast? Welke residuen vind je terug en wanneer? En hoe speel je daar als teler zo praktisch mogelijk op in? Om dit uit te vinden voerde spruitenteler Jos Schelling uit Mijnsheerenland (Z-H.) samen met Bayer CropScience een praktijkproef uit met twee verschillende spuitschema's.
'Gekleurde peen vergt een geheel eigen aanpak'
'Alle aandacht voor een gezonde en vitale start' ,,Onze missie is eigenlijk heel simpel'', zegt Ed Hendriksen van Combinations in 's-Gravenzande, ,, alle opgekweekte plantjes moeten zo gezond en vitaal mogelijk bij onze telers aankomen. En ook heel belangrijk; ze moeten goed weerstand kunnen bieden tegen ziekten en plagen zodat ze een optimale start kunnen maken.'' Meer op pagina 6
'Begin op tijd met luisbestrijding in spruitkool'
met zo min mogelijk residu. Voorwaarde is wel dat het praktisch haalbaar blijft. ,,Ik
,,Zorg ervoor dat spruitkool vanaf het begin schoon blijft waardoor er geen luisopbouw tijdens de groei plaats kan vinden'', zo waarschuwt Marco van der Lans van Bayer CropScience. ,,Vooral de maand juni is gevaarlijk omdat de zaadbehandeling bij vroege planting dan zeer waarschijnlijk is uitgewerkt en de luizendruk vaak zeer hoog is.''
heb per spuitronde meer dan honderd hectare te gaan. Daarvoor wil ik niet allerlei
Meer op pagina 6
,,Laat één ding duidelijk zijn: deze praktijkproef heeft in mijn ogen niks met voedselveiligheid maken. Die is met de huidige wetgeving meer dan gewaarborgd. Waar het wél om gaat is om zo schoon mogelijk spruiten te telen. Dus: als het met minder residu kán, dan moet je dat ook proberen.'' Spruitenteler Jos Schelling legt een paar zinnen uit waarom hij het afgelopen jaar heeft meegedaan aan de Praktijkproef Foodchain waarbij verschillende spuitschema's langs de 'residumeetlat' zijn gelegd. Hij ziet het vooral als een uitdaging om spruiten af te leveren
capriolen hoeven uithalen.'' Spuitschema's tegen trips onder de loep
'Afgewogen spuitschema samenstellen', lees verder op pagina 5.
Harold Zondag
De teelt en afzet van kleurenpeen wijkt op behoorlijk wat punten af van de gewone, oranje peen. ,,We zaaien en bemesten ze anders, en ook de gewasbescherming verschilt enigszins met de standaardpeen'', vertelt Harold Zondag uit Biddinghuizen, die al vele jaren bezig is om zowel de teelt als de afzet op een hoger plan krijgen. Het is en blijft een opmerkelijk gezicht: dieppaarse en felgele peen in een grote kuubskist.
De afgelopen drie seizoenen heeft Jan de Lange van Proeftuin Zwaagdijk meerdere spuitschema's tegen trips in sluitkool met elkaar vergeleken. Hieruit kwam onder meer naar voren dat een vroege inzet van Movento uiteindelijk de minste tripsschade gaf op het blad. Meer op pagina 7
En het ontlokt ook woorden als 'leuk!' en 'grappig!'. ,,Mensen zijn er heel erg aan gewend dat peen oranje is. Als ze dan deze kleuren onder ogen krijgen, dan is er altijd wel even een glimlach'' zo weet Harold Zondag inmiddels uit ervaring. Sinds 2009 houdt de akkerbouw en groentemarketeer zich bezig met gekleurde peen. ,,Een nichemarkt die je voortdurend onder de aandacht moet brengen bij retailers en consumenten. De afzetkant vraagt daarom zéker zoveel aandacht als de teelt'', zo vat hij de essentie samen.
Blijf op de hoogte van de actuele zaken. Volg ons op Twitter of Facebook: BayercropNL
'Kleurenpeen voortdurend in de picture zetten', lees verder op pagina 4.
Luna PRIVILEGE toegelaten in bonen, erwten en sla
Optimale bescherming tegen Botrytis en Sclerotinia Luna staat voor een nieuwe generatie van fungiciden, gebaseerd op de werkzame stof fluopyram. Fluopyram biedt een oplossing tegen een zeer breed spectrum aan schimmels in een groot aantal gewassen. De werkzame stof fluopyram heeft unieke eigenschappen; • Het beschermt langdurig blad, vruchten en bloemen doordat een gedeelte van de werkzame stof op het oppervlak aanwezig blijft en kleine hoeveelheden actieve stof over langere tijd blijven doordringen in het blad; • Het is opwaarts systemisch: er vindt herverdeling van de actieve stof in het blad door de houtvaten (xyleem transport) plaats; • Er is een duidelijke translaminaire effectiviteit en daardoor een goede bescherming van niet-behandelde plantendelen.
Breed werkingsspectrum Fluopyram heeft een breed werkingsspectrum tegen o.a. diverse echte meeldauw-soorten, Sclerotinia en Botrytis. Al deze schimmels hebben een negatieve invloed op de kwaliteit en houdbaarheid van de producten. Uit diverse onderzoeken - nationaal en internationaal - is gebleken dat fluopyram een positief effect heeft op opbrengst, kwaliteit, vitaliteit en bewaarbaarheid.
Toepassing in bonen en erwten Luna PRIVILEGE kan in bonen en erwten worden toegepast tegen Botrytis en Sclerotinia. Aantasting door Botrytis (of grauwe schimmel) vindt meestal plaats bij hoge luchtvochtigheid of nat gewas via kleine wondjes of afgevallen bloemblaadjes, waarna de schimmel verder groeit op afstervend of dood plantmateriaal. Sclerotinia tast zowel de stengels, bladeren, wortels als vruchten aan. Als eerste worden de oudere plantendelen aangetast. Hierdoor worden
Resistentiemanagement
deze vochtig en week. De aantasting breidt zich snel uit naar andere delen van de plant. Ook na de oogst is deze ziekte in staat zich verder
De resistentiemanagementstrategie is gebaseerd op de FRAC aanbevelingen. Het
uit te breiden.
gaat hierbij om het beperken van het aantal toepassingen per jaar of per teeltcyclus. Verder is de algemene aanbeveling om af te wisselen met actieve stoffen met een
Advies toepassing
ander werkingsmechanisme. (geen actieve stoffen uit de FRAC-groep 7).
Start preventief met de eerste bespuiting rond het witte knopstadium. Hierdoor worden de bloem-
Raadpleeg voor meer informatie www.bayercropscience.nl
blaadjes voor het vallen beschermd. Spuit met voldoende water voor een optimale bedekking en gebruik geen uitvloeier. Wissel Luna PRIVILEGE af met een middel uit een andere chemische groep. Dosering: 0,5 l/ha
Toepassing in sla Luna PRIVILEGE kan in sla worden toegepast tegen Botrytis en Sclerotinia. Een aantasting door Botrytis kenmerkt zich door grijs schimmelpluis aan de onderkant van de krop. Soms worden de nerven en de plantstengel rood, met afrotting tot gevolg. De infectie vindt plaats door sporen die de lucht in zweven. Verzwakte planten worden makkelijker aangetast door Botrytis.
De kracht van Luna PRIVILEGE
Een aantasting door Sclerotinia start onderaan de krop. De nerven en de stam vertonen vaak symptomen van 'waterachtig zachtrot'. Meestal is er ook wit schimmelpluis met zwarte sclerotiën ('rattenkeutels') te vinden. Bij een ernstige aantasting kunnen de kroppen volledig in elkaar zakken. Advies toepassing
• Langdurige werking tegen breed spectrum aan
Voer 7 tot 10 dagen na planten een bespuiting uit om de onderste bladeren te beschermen. Bij
schimmels, o.a. tegen Botrytis spp. en Sclerotinia spp.
ijsbergsla voor kropvorming toepassen. Wissel Luna PRIVILEGE af met een middel uit een andere
• Uitstekende stengel- en bladbescherming
chemische groep.
• Door translaminaire effectiviteit ook een goede
Dosering: 0,5 l/ha
bescherming van niet-behandelde plantendelen • Positieve invloed op opbrengst, kwaliteit, vitaliteit en bewaarbaarheid van het geoogste product.
Interactieve tool voor
Luna PRIVILEGE Onlangs is een speciale website voor Luna PRIVILEGE gelanceerd. Op deze website leest u van alles over de effectiviteit van Luna PRIVILEGE in vollegrondsgroenten en de eigenschappen van het middel. Op de site vindt u ook brochures, videomateriaal en de “Luna wereld”. Deze interactieve tool laat visueel de verschillen zien tussen een Lunatoepassing en onbehandeld. Neem gerust een kijkje op lunaprivilege.bayer.nl.
Scan bijgevoegde QR-code om direct de Luna PRIVILEGE website te raadplegen.
2
Vollegrondsgroenten Koerier
PPO Vredepeel vergelijkt Sclerotinia-middelen in bonen Sinds het wegvallen van het middel Ronilan is de bestrijding van Sclerotinia (rattenkeutelziekte) een vrijwel jaarlijks terugkerend thema in de teelt van bonen. Vooral bij vochtig weer rond de bloei is de schimmel met het huidige middelenpakket onvoldoende onder controle te houden, zo weet PPO-onderzoeker Gerard Meuffels. De toelating van Luna PRIVILEGE - die in proeven uitstekende resultaten tegen Sclerotinia heeft laten zien - noemt hij dan ook een belangrijke aanwinst. 'Een hardnekkig probleem dat zéker na de regenachtige zomers van de afgelopen jaren behoorlijk wat kwaliteitsverlies heeft veroorzaakt. Met name 2010 is een berucht jaar; toen werden er in de nateelt behoorlijk wat percelen afgekeurd.' Met deze woorden schetst Gerard Meuffels de 'twijfelachtige status' die de Sclerotinia-schimmel de afgelopen jaren onder bonentelers heeft opbouwd. Extra vervelend is dat de sporen van schimmel zo'n vijf jaar kunnen overleven in de grond. Uit de sclerotiën ontstaan kleine paddestoelen (apotheciën) die sporen uitstoten en het gewas kunnen infecteren. ,,De bestrijding van Sclerotinia is dus zonder meer een speerpunt voor zowel de telers als de verwerkende industrie'', zo benadrukt de onderzoeker nog maar eens.
Tweejarig onderzoek Precies om deze reden heeft de internationale telersvereniging B.N.D. - telers uit België, Nederland en Duitsland die telen voor industriegroentenverwerker Scana Noliko - twee jaar geleden een onderzoek ingezet waarbij middelen tegen Sclerotinia in verschillende strategieën en toepassingen met elkaar zijn vergeleken. Dit onderzoek is uitgevoerd op PPO Vredepeel, in samenspraak met onderzoekers van PPO. Behalve de bekende middelen op basis van cyprodinil/fludioxonil en iprodion werd ook het
Gerard Meuffels is onderzoeker akkerbouw en vollegrondsgroenten bij PPO Vredepeel
nieuwe middel Luna PRIVILEGE (met proefveldontheffing) in het onderzoek betrokken. Alle drie de middelen zijn in verschillende combinaties toegepast; de eerste keer tijdens het
'Eerste bespuiting met Luna is beste optie'
witte knopstadium en vervolgens nog eens 10 tot 14 dagen later. Al in het eerste proefjaar
In het tweede proefjaar (2012) is naast Luna PRIVILEGE (fluopyram)
Tot slot benadrukt Meuffels graag dat behalve de middelenkeuze
(2011) bleken schema's met Luna PRIVILEGE bovengemiddeld goed uit de verf te komen.
ook de (nog) niet toegelaten versie van Luna met trifloxystrobine
óók de spuittechniek een belangrijke rol speelt bij het slagen van
Waar de twee bestaande middelen (op basis van cyprodinil/fludioxonil en iprodion) gemid-
getest. Dat gaf voor wat betreft de bestrijding van Sclerotinia een
een bespuiting. ,,Gebruik voldoende water en zorg voor een goede
deld 70 tot 80 procent bestrijding gaven, haalden de schema's met Luna PRIVILEGE tot 90
min of meer vergelijkbaar resultaat. Meuffels benadrukt echter dat
indringing in het gewas. Wat dit laatste betreft komen vanuit de
procent bestrijding, zo weet Meuffels. Hoewel hij niet volledig in detail wil treden over de
deze nieuwste versie van Luna maar één jaar heeft meegelopen in de
praktijk positieve geluiden over het spuiten met luchtondersteuning
proef ('dat blijft bij Scana Noliko en de telersvereniging'), wil hij wel kwijt dat een schema
proef. ,,Of er een meerwaarde in zit tegen bijvoorbeeld Botrytis weten
en de Wingsprayer.''
Luna PRIVILEGE + iprodion voor de praktijk meestal een afdoende werking heeft en dat
we dus nog niet.''
twee keer Luna PRIVILEGE de beste werking heeft, met name vanwege z'n duurwerking
Niettemin verwacht de onderzoeker dat Luna - in welke vorm dan ook
tijdens natte periodes. Vanwege het risico van resistentievorming is het echter raadzaam
- een belangrijke plaats in zal nemen bij de bestrijding van Sclerotinia.
om Luna PRIVILEGE af te wisselen met een product uit een andere chemische groep.
,,Vooral voor de eerste bespuiting is Luna zonder meer de beste optie.''
Bayer CropScience lanceert regenmeter app Regenval kan grote invloed hebben op een succesvolle teelt. Vanaf nu kunt u ook de gevallen neerslag monitoren met behulp van de Regenmeter app, beschikbaar voor smartphone of tablet. De app geeft gebaseerd op uw GPS-locatie of een gekozen postcodelocatie een overzicht
Android
van de actuele neerslag. De Regenmeter app geeft de hoeveelheid regen weer op basis van neerslagregistratie middels buienradar. U kunt kiezen voor een periode van 3, 6, 12 of 24 uur waarna de app de hoeveelheid gevallen neerslag grafisch afbeeldt. Ook kunt u terugzoeken hoeveel neerslag er gevallen is in de afgelopen weken of maanden en bevat de app de alom bekende buienradar voor een voorspelling van de neerslaggebieden voor de komende uren.
Apple
Ook deze apps zijn beschikbaar: Productoverzicht 2013 Deze app is de digitale versie van het productenboek 2013 van Bayer CropScience. De app is beschikbaar voor smartphones en tablets. Ook voor de PC is een digitale versie ontwikkeld. Op deze wijze is het mogelijk de informatie snel beschikbaar en op ieder moment en locatie bij de hand te hebben!
Herbiciden app De herbiciden app biedt de volgende mogelijkheden: het zoeken op onkruiden op zowel de Nederlandse als de Latijnse naam waarbij de herbiciden worden weergegeven die effectief zijn tegen het betreffende onkruid. De herbiciden kunnen gesorteerd of in volgorde worden gezet qua effectiviteit. Omgekeerd is het ook mogelijk om een herbicide te selecteren en om de daarbij behorende onkruiden te zien waar tegen het herbicide effectief is.
De Regenmeter app is uw digitale regenmeter. Deze app is verkrijgbaar via de App Store en de Google Playstore.
BayYou Services
3
Vollegrondsgroenten Koerier
Vervolg van voorpagina
'Kleurenpeen voortdurend in de picture zetten' Op dit moment teelt Zondag vier verschillende kleuren peen: wit, geel, paars-oranje en paars. Hiervan lopen vooral geel en paars goed, maar het populairst is een mix van vijf kleuren - met daarin ook nog een zalmkleurige peen - die onder de naam 'Rainbow' op de markt wordt gebracht. De belangrijkste afnemers op dit moment zijn retailers (o.a. Makro) en foodservicebedrijven. Voor beide moet Zondag 'doorlopend aan de bak' om ze enthousiast en nieuwsgierig te houden. ,,Voor mijn bedrijf Hollandteelt - dat groenten via aantrekkelijke concepten in de markt probeert te zetten - ben ik veel in gesprek met inkopers en winkelchefs. De kunst is om hen enthousiast te krijgen én te houden voor bijzondere groenten zoals gekleurde peen. Daarbij nodig ik ze soms ook uit om tijdens het groeiseizoen een kijkje te nemen in het veld. Dan kunnen ze met eigen ogen zíen hoe we onze peen telen, wat er allemaal bij komt kijken en waarom we bepaalde maatregelen wél of juist níet nemen. We merken dat dit heel positief werkt: winkelchefs die hier geweest zijn vertellen dat zij hun klanten nu met meer kennis van zaken en ook veel overtuigender te woord kunnen staan als het over kleurenpeen gaat.''
Alle maten optimaal vermarkten Bij de teelt draait alles om het optimaal vermarkten van alle geoogst peen, dus met zo min mogelijk bijproduct. Omdat de markt vooral wat fijnere (snack)peen vraagt met een kopdiameter van 20 tot 40 mm, wordt er 2,4 tot 2,6 miljoen zaden per hectare gezaaid in plaats van de gangbare 1,8 miljoen. Ook wordt de kleurenpeen twee keer geschoffeld en gelijktijdig aangeaard; dit laatste omdat kleurenpeen wat gevoeliger is voor groene
werd afgedekt. Met de nieuwe generatie middelen moet je echt eerder beginnen, zéker bij
Harold Zondag heeft een akkerbouwbedrijf
koppen. De stikstofbemesting gebeurt grotendeels op basis van biomassametingen met de
gekleurde peen. Je bent eerder te laat dan te vroeg, zo hebben we in de praktijk gemerkt.''
in Biddinghuizen. Naast tafelaardappelen
N-sensor. Hierdoor krijgt de peen haar stikstof in drie, soms zelfs vier afgemeten porties.
Een lastig punt bij de gewasbescherming is dat inkopers vaak als eis stellen dat er maximaal
(25 ha), wintertarwe (15 ha), suikerbieten
Verder wordt de vochttoestand van de grond doorlopend in de gaten gehouden met
drie werkzame stoffen in de teelt gebruikt mogen worden. ,,Dat is haalbaar, maar bepaald
(7,5 ha) en zaaiuien (7,5 ha), teelt hij jaarlijks
enkele vochtsensoren. Indien nodig wordt er beregend. Zondag; ,,In vergelijking met de
niet gemakkelijk'', zo weet Zondag uit ervaring. Om inkopers de gevolgen van hun eisen
zo'n 12 hectare gekleurde winterpeen. Deze
gangbare peenrassen zijn de kleurenpeenrassen veel minder ver doorveredeld, waardoor
te laten zien nodigt hij ze graag uit op zijn bedrijf. ,,Ik laat ze zien dat we met een BOS
peen - met name geel en paars - zet hij via
ze over het algemeen eerder last hebben van groeistagnatie en gevoeliger zijn voor ziekten
(Beslissing Ondersteunend Systeem, red.) werken en dus altijd heel gefundeerd spuiten. Dat
zijn groentenpromotiebedrijf 'Hollandteelt'
en plagen. Het doorlopend monitoren van het gewas is daarom nóg belangrijker dan bij
geldt ook voor de bemesting die we heel precies en gedoseerd uitvoeren. Ook leggen we het
conceptmatig in de markt.
gangbare peen.''
nut van plakvallen tegen de wortelvlieg uit en tonen we hoe groot de schade is als je deze vlieg onvoldoende aanpakt en hoe de peen er dan in de schappen uit komt te zien. Zo'n
Alternaria vroeg aanpakken
praktisch verhaal dat je met eigen ogen kunt zien doet veel meer dan een theoretische uitleg.
Bij de ziektebestrijding draait het naast echte meeldauw en Sclerotinia met name om
Mensen ervaren zo zelf dat we duurzaam werken.'' Als voorbeeld haalt hij het bezoek van
Alternaria. Vooral de paarstinten zijn er erg gevoelig voor, zo weet Zondag. Belangrijk is daar-
enkele verkopers en winkelchefs in 2012 aan. ,,Op het eind van het seizoen hadden we een
om dat de spuitschema's goed gesloten worden gehouden en er op tijd wordt begonnen met
paar rijen paarse peen bewust op 't veld laten staan en ook niet meer gespoten. Dat maakt
de eerste bespuiting. ,,Vroeger kon je vlak voor het sluiten van het gewas een keer Ronilan
in één klap duidelijk hoe vreselijk peen eruit komt te zien als je niets doet en dat de teelt dus
spuiten, waarmee het gevaar van Alternaria en ook andere schimmelziekten behoorlijk goed
niet zomaar even zonder chemie kan.''
Peen met een verhaal
Rudis nu ook toegelaten in
,,De markt voor gekleurde peen is moeilijk en bepaald niet vanzelfsprekend. Je moet
peen, broccoli, pastinaak, koolraap en knolraap
het product letterlijk aan de man brengen in de vorm van aansprekende concepten
Rudis, bekend vanuit de prei en kool, is nu ook beschikbaar voor peen en broccoli. Met name in peen is Rudis een welkome aanvulling vanwege zijn uitstekende werking tegen Sclerotinia. In onderstaande proef wordt deze werking in een doorspuitschema duidelijk aangetoond.
en verrassende promotieactiviteiten. Er moet een duidelijk en eerlijk verhaal achter zitten. Alleen dán is er meerwaarde te halen met kleurenpeen.'' Harold Zondag schetst in een paar zinnen hoe sterk de markt van kleurenpeen verschilt met die van de 'gewone' oranje peen. 'De markt voor oranje peen ís er, die voor gekleurde peen moet je elk seizoen weer maken'.
% bestrijding Sclerotinia
Vanaf 2009 houdt hij zich - naast het akkerbouwbedrjjf - bezig met conceptmatig
100
vermarkten van groenten, en dan met name van kleurenpeen. Onder de naam
90
'Hollandteelt' worden jaarlijks tal van evenementen en activiteiten op touw gezet
80
die de (kleuren)peen in al zijn variaties in de picture moet brengen bij retailers,
70
foodservices en consumenten. Hiervoor zijn ook bekende chefkoks als Pierre Wind
60
en Ramon Beuk ingezet.
50 40 30 20 10 0
Nativo (AB) Score (CDE)
Nativo (AB) Rudis Amistar Top (AB) (CDE) + Score (CDE)
Amistar Top (AB) + Rudis (CDE)
Score (ABCDE)
Rudis (ABCDE)
Amistar Top en Score zijn geregistreerde handelsmerken van Syngenta Crop Protection
Resultaten Etten-Leur 2012 (beoordeling in het veld)
Rudis in het kort: • Werkzame stof: prothioconazool 480 g/l • Dosering: 0,4 l/ha • T oegelaten in de teelt van peen, prei, rode kool, savooie kool, spitskool, witte kool, spruitkool, broccoli, pastinaak, koolraap en knolraap. • Zeer sterk preventief en curatief tegen de belangrijke ziekten in prei, kool en peen • Ook effectief bij lage temperaturen • Vloeibare formulering
4
Vollegrondsgroenten Koerier
Vervolg van voorpagina
'Afgewogen spuitschema samenstellen' De afgelopen jaren ging het overgrote deel van Schelling's spruiten naar Albert Heijn. Die stelt als eis dat er maximaal 3 werkzame stoffen teruggevonden mogen worden in de spruiten en dat tot een maximum van 50 procent van de wettelijke vastgestelde MRL. Volgens de spruitenteler is dit tot nu toe nooit een breekpunt geweest, al betekent dit niet dat het allemaal moeiteloos gaat. Elk jaar neemt hij samen met zijn vaste adviseur Peter Rottier van CZAV het beschikbare middelenpakket door om een afgewogen spuitschema samen te stellen. Daarbij wordt rekening gehouden met de residu-eisen van de afnemer, de praktische uitvoerbaarheid van het schema en het kostenplaatje. Het afgelopen seizoen paste Schelling bij de schimmelbestrijding twee verschillende schema's toe: het eigen praktijkschema en een 'Foodchain'-schema waarin extra nadruk wordt gelegd op het minimaliseren van residuen. In het praktijkschema is de eerste bestrijding uitgevoerd met Folicur, gevolgd door Signum®. In de rest van het seizoen werden Rudis en Flint afgewisseld, met vaak als aanvulling Daconil. Volgens adviseur Rottier biedt deze combinatie van vijf middelen op dit moment de beste prijs/kwaliteit-verhouding, al zijn er ook de nodige kanttekeningen bij te maken. Zo is Folicur een zeer effectief en betrouwbaar middel, maar wordt de werkzame stof (tebuconazool) wel tamelijk lang teruggevonden, met name bij vroege plantingen. Voor Signum geldt min of meer hetzelfde verhaal; ook dat middel heeft zich ruimschoots bewezen maar is eveneens tamelijk persistent. In het 'Foodchain'-schema is daarom gekozen voor een schema met alleen Rudis en Flint, die het hele seizoen door zijn afgewisseld.
Meer ruimte voor insectenbestrijding Terugkijkend concluderen Schelling en Rottier dat beide schema's een goede ziektebestrijding hebben gegeven. Wel merkt Schelling op dat bij latere plantingen een eerste
middelen heel erg nodig zijn. Het afgelopen seizoen heeft Schelling twee keer Movento
Jos Schelling (rechts) heeft een bedrijf in
bespuiting met Folicur feitelijk onmisbaar is omdat Rudis en Flint maximaal drie keer mogen
(juli, augustus) en meerdere keren Karate Zeon® toegepast. Movento is daarbij een zeer
Mijnsheerenland (Z-H.). Jaarlijks teelt hij ca.
worden ingezet. ,,Bij een late oogst komen we dan net een bespuiting tekort. Dat risico
belangrijke schakel in de bestrijding van wittevlieg en luis, maar kan volgens Rottier zeker
115 hectare spruiten. Peter Rottier is adviseur
moeten we echt afdekken met Folicur'', vindt hij. Het iets 'oprekken' van de spuitintervallen
nog wel wat hulp gebruiken, bijvoorbeeld van Calypso dat afgelopen najaar is toegelaten
bij CZAV.
is volgens de teler geen optie. ,,Als je voor kwaliteit gaat mag je dat soort risico's gewoon
in spruitkool. ,,Waar het om gaat is dat we maximaal ruimte creëren voor de bestrijding
niet nemen.'' Een voordeel van het Foodchain-schema is dat er - voor wat betreft de fun-
van luis, koolvlieg en wittevlieg. Daar hebben we de middelen namelijk het hardste nodig.
giciden - maximaal twee stoffen teruggevonden kunnen worden in het leverbare product.
Als we met schimmelbestrijding één werkzame stof in kunnen leveren en daar een extra
Dit verruimt de mogelijkheden bij de insectenbestrijding, waar volgens Rottier echt alle
insecticide voor in kunnen zetten, dan is dat pure winst.''
Signum® is een geregistreerd handelsmerk van BASF Karate® Zeon is een geregistreerd handelsmerk van Syngenta Crop Protectio
Breed Innovatiefonds beloont telers en akkerbouwers Het nieuwe ‘Innovatiefonds voor telers’ wil agrarische ondernemers in akker- en tuinbouw met een financiële impuls voor vernieuwende ideeën stimuleren om op het eigen bedrijf innovaties te ontwikkelen. Acht organisaties in de agrarische sector, waaronder Bayer CropScience, hebben het voortouw genomen tot dit initiatief. Het ‘Innovatiefonds voor telers’ is een doorstart van het ‘Wim Luijkx Innovatiefonds’ dat in 2009 door Agrifirm is opgericht bij het afscheid van Wim Luyxk als directeur akkerbouw van het bedrijf.
creatief zijn in praktische oplossingen binnen hun bedrijf. Deze expertise blijft echter in veel gevallen op het eigen erf. Agrariërs ontbreekt het vaak aan netwerk of tijd om hun idee te delen of te perfectioneren. Het Innovatiefonds roept deze ondernemers op om hun idee wel te delen om de hele sector op een hoger niveau te krijgen.
Award en 10.000 euro als stimulans Op de site www.innovatiefondsvoortelers.nl kunnen agrariërs jaarrond hun innovatieve dienst, product of toepassing motiveren. Een onafhankelijke vakjury - onder voorzitterschap van professor Rudy Rabbinge, verbonden aan de WUR - inventariseert, beoordeelt en test de innovatie eventueel in de praktijk. Op basis daarvan kunnen inzenders beloond
Kennis gaat verder dan het erf
worden met een financiële ondersteuning van maximaal 10.000 euro. Aan het
De Nederlandse agrarische sector onderscheidt zich door hoog opgeleide ondernemers.
eind van het jaar wordt het brede publiek gevraagd haar voorkeur te geven voor
Ervaring en voorgaande edities hebben uitgewezen dat veel akkerbouwers en tuinders
de beste inzending. Diegene wint dan tevens de ‘Innovatie van het jaar’-award.
Nieuw gezicht voor etiketten De etiketten van gewasbeschermingsmiddelen krijgen de komende jaren een nieuw gezicht. Veel informatie wordt gebundeld in een overzichtelijke tabel.
Met het nieuw in te voeren etiket moeten leesbaarheid, duidelijkheid en daarmee handhaafbaarheid voorop staan. Belangrijkste wijziging is dat het ‘WG’ wordt vervangen door een tabel met het toegestane gebruik. Dit zal - helaas - bij veel producten gepaard gaan met beperkingen in vooral het aantal toepassingen en het spuitinterval.
Op dit moment wordt de informatie op het etiket onderverdeeld in het Wettelijk Gebruiksvoorschrift (WG) en in de gebruiksaanwijzing
Verder wordt het ‘GA’ vervangen door de ‘Aanbevelingen’. Deze aanbevelingen worden inge-
(GA). Daarbij is het WG wettelijk bindend en bevat het GA richtlijnen voor het gebruik. Nadeel van het huidige etiket is dat de tekst soms
vuld door de fabrikant van het middel en worden niet getoetst door het Ctgb. Ook worden ze
op verschillende manieren uitlegbaar is en niet alle informatie terug te vinden is. Dat maakt de handhaafbaarheid voor de wetgever lastig.
niet op de officiële Ctgb-website geplaatst en maken ze géén deel uit van het wettelijk kader.
De tabel gaat er als volgt uit zien Toepassingsgebied
Type behandeling
Te bestrijden organisme
Dosering (middel) per toepassing
Maximale dosering (middel) per toepassing
Maximaal aantal behandelingen per teelcyclus of per 12 maanden
Maximaal aantal liter/kg middel per ha per teeltcyclus of per 12 maanden
Minimum interval tussen toepassingen in dagen
Veiligheidstermijn in dagen of uiterst gewasstadium waarop toegepast mag worden
De overgang naar de nieuwe etiketten wordt gefaseerd doorgevoerd, te beginnen met de herbiciden. Op de Ctgb-site zijn afbeeldingen te vinden van deze nieuwe etiketten. De oude etiketten van de herbiciden blijven gewoon nog geldig. Besluiten
Inwerkingtreding
Aflevertermijn
Opgebruiktermijn
Herbiciden
15 oktober 2012
1 januari 2013
1 juli 2014
1 juli 2015
Insecticiden
31 juli 2013
1 januari 2014
1 juli 2014
1 juli 2015
Fungiciden
31 juli 2014
1 januari 2015
1 juli 2015
1 juli 2016
5
Vollegrondsgroenten Koerier
De nieuwe etiketten maken gebruik van indeling gewasgroepen. Maak gebruik van de Etiketleeswijzer app om snel terug te vinden onder welke sub- en hoofdgewasgroep uw gewas valt en of een middel dus een toelating heeft in het betreffende gewas.
Beschikbaar voor Iphone en Android. BayYou Services
Ed Hendriksen, plantenkwekerij Combinations:
'Alle aandacht gericht op een gezonde en vitale start' ,,Onze missie is eigenlijk heel simpel: alle opgekweekte plantjes moeten zo gezond en vitaal mogelijk bij onze telers aankomen. En ook heel belangrijk; ze moeten goed weerstand kunnen bieden tegen ziekten en plagen zodat ze een optimale start kunnen maken.'' Ed Hendriksen van Combinations in 's-Gravenzande vertelt in twee zinnen waar zijn bedrijf al vele jaren voor staat. Jaarlijks produceert het bedrijf vele tientallen miljoenen jonge planten voor zowel de groententeelt als de sierteelt. De twee grootste producten binnen het bedrijf zijn slaplanten en spruitkoolplanten. Van de eerste worden er jaarlijks zo'n 70 tot 80 miljoen geproduceerd. Spruitkool is een goede tweede met 50 tot 60 miljoen plantjes per jaar.
Uitgekiend stikstofdieet ,,Op dit moment (tweede week mei, red.) is de grootste drukte net weer voorbij. Het overgrote deel van de spruitkoolplanten hebben we uitgeleverd aan onze klanten; onze hallen en het bedrijfsterrein zien er dus behoorlijk leger uit dan pakweg een maand geleden'', vertelt Hendriksen tijdens een rondgang over het bedrijf. Bij spruitkool begint het traject van zaad tot leverbare plant (super seedlings) meestal in de derde week van januari en loopt door tot ongeveer half mei. ,,In die periode is het zaak om de groei en ontwikkeling van de plantjes zodanig onder controle te houden en te sturen dat ze op de geplande afleverdatum in optimale conditie zijn'', zo stelt de teeltspecialist. Hiervoor krijgen de plantjes onder meer een uitgekiend 'stikstofdieet' , waarbij de groei dagelijks gecontroleerd wordt met nitraatstrips. Daarnaast is er een strak gewasbeschermingsprotocol om ziekten en plagen uit de jonge
Ed Hendriksen is teeltspecialist groenten- en tussenteelten bij Combinations in 's-Gravenzande
gewassen te houden. Voor wat betreft de schimmels vormen Rhizoctonia en valse meeldauw de grootste bedreiging. De eerste wordt onder de duim gehouden door tijdens de kieming een
koolzaden via de Phytodrip-techniek een druppel Gaucho Tuinbouw toegediend gekregen. Hiermee moeten met name de luizen (perzikluis
volveldsbestrijding uit te voeren met Rizolex. Na ongeveer drie weken wordt deze behande-
en melige koolluis) de eerste weken na uitplanten uit het gewas worden gehouden.
ling nog een keer herhaald. Valse meeldauw wordt preventief bestreden door enkele keren
De keuze voor Gaucho komt volgens Hendriksen vooral voort uit de goede ervaringen die telers er het afgelopen seizoen mee hebben opge-
Previcur Energy toe te passen.
daan. Hij vertelt: ,,Gaucho is een middel dat zich relatief langzaam, maar wél zeer gelijkmatig door de plant verspreidt. Voordeel hiervan is dat de werkzame stof niet massaal naar de kop van de plant trekt, maar zich redelijk gelijkelijk over de plant verdeeld en dus ook de spruiten
Zaadbehandeling met Gaucho Tuinbouw
goed blijft beschermen.'' De teeltspecialist benadrukt dat deze kennis vooral gebaseerd is op de ervaringen van zijn telers. ,,Zij zien in het
Hoewel plagen tijdens een opkweekperiode nog geen grote rol spelen, wordt er preventief al
veld welke middelen de beste prestaties leveren en daar proberen wij als leverancier van plantmateriaal uiteraard zo goed mogelijk op in te
wél tegen opgetreden in de vorm van een zaadbehandeling. Dit seizoen hebben alle spruit-
spelen. Wij merken in ieder geval dat de keuze voor Gaucho breed gedragen wordt door onze afnemers.''
Marco van der Lans, Bayer CropScience:
'Begin op tijd met luisbestrijding in spruitkool' ,,Laat ik het zo zeggen: als je het idee hebt dat er nog net geen luizen te vinden zijn in het gewas, juist dán moet je de eerste bespuiting uitvoeren.'' Met deze woorden probeert technisch adviseur Marco van der Lans aan te geven wat het beste tijdstip is voor de eerste luisbestrijding in spruitkool. Bij een vroege planting (april) kan volgens hem het beste met Calypso worden gestart, bij een late planting (mei) met Movento.
móeten daarom echt veel eerder dan voorheen aangepakt worden
Daarnaast heeft Movento ook een goede werking op koolwittevlieg,
in een preventief spuitschema'' ,zo benadrukt de adviseur nog
een insect dat vaak pas vanaf juli in het gewas naar voren komt.
maar eens.
Bij late planting (mei) adviseert Van der Lans om begin juli te starten met Movento en deze bespuiting tussen half en eind augustus te
Movento en Calypso afwisselen
herhalen. Tussendoor kan - afhankelijk van de luizendruk in de zomer -
Dit jaar kan dat behalve met Movento ook met het middel Calypso.
nog een keer met Calypso gespoten worden. Vanaf half september kan
,,De aanvraag voor een breder etiket - met daarop onder meer de
er - in een open gewas - ook nog een keer Calypso toegepast worden.
,,Achteraf bezien hebben we vorig seizoen geluk gehad met het relatief natte zomerweer.
luisbestrijding in spruitkool - hebben we een jaar of vijf geleden al
Voor een optimale bedekking van het middel adviseert Van der Lans
Hierdoor heeft de vroege luisontwikkeling in juni niet echt door kunnen zetten en zijn de
gedaan. Dat de etiketuitbreiding de afgelopen herfst vrij plotse-
om ófwel een uitvloeier toe te voegen ófwel te mengen, bijvoorbeeld
problemen tijdens de oogst met betrekking tot luis nog enigszins binnen de perken geble-
ling werd toegekend was een aangename verrassing die voor de
met Decis EC.
ken.'' Marco van der Lans blikt kort terug op het teeltseizoen 2012 waarin voor het eerst
spruitenteelt ook nog eens heel goed uitkwam'', zo stelt Van der
geen traybehandeling met Admire meer uitgevoerd kon worden. ,,Met deze toepassing
Lans. Volgens hem zijn Movento en Calypso door hun verschil-
'Hou gewas vanaf 't begin schoon'
waren telers tot ver in juli gevrijwaard van luizen. Een zaadbehandeling met bijvoorbeeld
lende werkingsmechanismen prima af te wisselen tijdens het
Hoewel het gewas het hele seizoen door tegen luizen beschermd
Gaucho geeft weliswaar ook een goede startbescherming tegen luis, maar door de lagere
groeiseizoen. Movento moet het daarbij vooral hebben van z'n
moet worden, hamert Van der Lans vooral op een tijdige - lees: vroege
hoeveelheid werkzame stof is de werkingsduur veel minder lang als die van Admire. Luizen
opname in de plant, terwijl Calypso juist een sterke contactwerking
- eerste bespuiting. ,,Zorg ervoor dat het gewas vanaf het begin
heeft. Hoe deze middelen het beste afgewisseld kunnen worden
schoon blijft waardoor er geen luisopbouw tijdens de groei plaats kan
hangt af van de planttijd van spruitkool (zie ook grafieken). Bij
vinden. Vooral de maand juni is gevaarlijk omdat de zaadbehandeling
een vroege planting (april) geeft Van der Lans de voorkeur aan
bij vroege planting dan zeer waarschijnlijk is uitgewerkt en de luizen-
een start met Calypso (in juni), omdat invliegende luizen - die
druk vaak zeer hoog is.'' Vooral perzikluizen kunnen zich volgens de
dan nog op en niet in het gewas zitten - via contactwerking het
adviseur heel goed onderin het gewas verschuilen. ,,Dus als je ze niet
meest effectief worden bestreden. Bij een tweede bespuiting (in
meteen kunt vinden, dan betekent dat niet dat ze er niet zijn. In het
juli) past Movento beter omdat dit middel zich door de plant
algemeen geldt dat als er melige koolluis in de kop van plant te vin-
verspreidt en hierdoor ook op plekken komt waar middelen met
den is, er vrijwel zeker ook perzikluizen aanwezig zijn. Laat je dus niet
(alleen) contactwerking niet of nauwelijks meer kunnen komen.
verrassen door luizen en wees er op tijd bij'', zo besluit de adviseur.
Spuitschema luis en koolwittevlieg late planting
Spuitschema luis en koolwittevlieg vroege planting Spruitkool plantdatum april
Spruitkool plantdatum mei
Afh. van luizendruk in zomer
perzikluis
Wel/geen luis op spruiten
perzikluis
Mellige koolluis
Mei
Wel/geen luis op spruiten
Melige koolluis
Juni
Juli
Marco van der Lans is technisch adviseur vollegrondsgroenten bij Bayer CropScience
6
Afh. van luizendruk in zomer
Vollegrondsgroenten Koerier
Augustus
September
April
Mei
Juni
Juli
Augustus
September
Mens & Werk Naam: Aart-Jan Overeem Bedrijf: Bayer CropScience Functie: Technisch Specialist Vollegrondsgroenten
Zo ziet mijn werkdag eruit... ,,In het groeiseizoen besteden we vooral veel tijd aan het opstarten, uitvoeren en volgen van proeven in het veld. Verder verwerken we resultaten van de proeven in dossiers die gebruikt kunnen worden voor de registratie van nieuwe middelen.''
Het mooiste van mijn vak... ,,...is het werken aan problemen met ziekten en plagen in een grote diversiteit aan groenten. Verder de afwisseling van het buiten werken aan proeven en het verwerken van de resultaten in een dossier.''
Dit houdt me het meest bezig... ,,Omdat ik met mijn eerste jaar bezig ben in dit vak, ben ik vooral nog veel aan het leren over bestaande middelen en middelen in ontwikkeling, wat ze kunnen en niet kunnen. Verder wil ik graag een bijdrage leveren in het bestrijden van ziekten en plagen op een verantwoorde manier.''
Over vijf jaar ben ik... ,,...nog steeds werkzaam bij Bayer CropScience. Tegen die tijd hoop ik een bijdrage hebben kunnen leveren aan het oplossen van problemen in de groenteteelt.''
'Systemisch middel is basis voor goede tripsbestrijding' Voor Jan de Lange van Proeftuin Zwaagdijk staat onderzoek naar de bestrijding van trips al heel lang 'op de agenda' . ,,Al sinds 2006 - toen Mesurol voor het eerst op de nominatie stond om te verdwijnen - hebben we doorlopend naar alternatieven voor dit middel gezocht. Daarvoor hebben we jaarlijks veldproeven uitgevoerd met verschillende bestrijdingsstrategieën en -middelen. Hierdoor hebben we behoorlijk wat kennis opgedaan; met name in echte tripsjaren als 2007, 2008 en 2009.''
elke teler praktisch toepasbaar en financieel haalbaar is. De belangrijkste 'omslag' voor telers zal mogelijk zijn dat de eerste bespuiting vroeger uitgevoerd moet worden dan voorheen, zo verwacht De Lange. ,,Er wordt in de praktijk niet snel apart gereden voor alleen trips. Zeker de laatste jaren zijn we gewend om middelen tegen trips mee te spuiten met fungiciden. Maar dat kan te laat zijn voor een goede tripsbestrijding. Begin dus op tijd, want tripsschade - die
Volgens de onderzoeker is het belangrijk dat deze kennis goed in beeld blijft, vooral na drie seizoenen waarin trips nauwelijks een probleem
soms tot acht bladeren diep gaat - is niet meer terug te draaien.''
is geweest. Daarbij komt dat Mesurol sinds 2011 ook écht van het toneel is verdwenen en de tripsbestrijding (ondanks Gaucho aan de basis met een neveneffect op trips) daardoor doordachter een wellicht ook vroeger ingezet moet worden.
Spuitschema's vergeleken De afgelopen drie seizoenen heeft De Lange meerdere spuitschema's tegen trips met elkaar vergeleken - deels in combinatie met een waarschuwingssysteem (tripsmodule Dacom). Daarbij is volgens een 14-daags schema en volgens een waarschuwingssysteem gespoten en dat telkens met één middel om goed te kunnen vergelijken. Uit de proef kwam onder meer naar voren dat een vroege inzet van Movento uiteindelijk de minste tripsschade gaf op het blad (zie grafiek). Hoewel 2011 en 2012 geen echt tripsjaren waren en daardoor ook niet model kunnen staan voor jaren met een hoge(re) tripsdruk, verwacht De Lange dat een vroege, preventieve aanpak met een systemisch middel toch een belangrijke basisregel wordt voor een goede bestrijding. ,,In koele zomers zou je in principe met een gerichte inzet van pyrethroïden kunnen volstaan, alleen weet je nooit vooraf welke kant het met de temperatuur in de zomer uitgaat. Schema's waarbij de tripsdruk vanaf het begin laag wordt gehouden blijken op het eind van de rit telkens de minste kwaliteitsschade geven. Een preventieve strategie lijkt dus beter te werken dan een curatieve, al willen we dat beeld graag nog wat beter onderbouwd hebben.''
Tripsdruk vanaf begin laag Blad1houden Dit jaar wordt - in opdracht van Bayer CropScience - een proef uitgevoerd waarin blokken van twee bespuitingen met Movento op verschillende tijdstippen wordt gepositioneerd. ,,Daarmee willen we te weten komen of vroeg inzetten van Movento effectiever is dan laat inzetten'', zo motiveert De Lange. Daarnaast worden Calypso en een vernieuwde formulering van Decis ingezet tegen volwassen trips. Doel is om de tripsdruk vanaf het begin laag te houden en tegelijkertijd de kosten binnen de perken te houden. Hieruit moet een strategie rollen die voor Blad1
Resultaat tripsbestrijding 2012 onbehandeld lambda-cyhalothrin lambda-cyhalothrin WS Movento Movento WS Mesurol Calypso + Decis 25 EC
10 9 8 7 6 5 4 3
onbehandeld lambda-cyhalothrin Jan de Lange is lambda-cyhalothrin WS Movento Movento WS Mesurol Calypso + Decis 25 EC
onderzoeker vollegrondsgroenten bij Proeftuin Zwaagdijk
2 1
mbda-cyhalothrin WS 0
Movento
onbehandeld
Movento WS
lambda-cyhalothrin lambda-cyhalothrin WS
Mesurol Movento
Calypso + Decis 25 EC Movento WS
Mesurol
Calypso + Decis 25 EC
Trips heeft een grote invloed op de kwaliteit van sluitkool. Het veroorzaakt kurkachtige
WS = waarschuwingssysteem
vlekjes op de kool die soms tot acht bladeren diep gaan.
PT-onderzoek Proeftuin Zwaagdijk
7
Vollegrondsgroenten Koerier
COLOFON Concept en realisatie: l
Bayer CropScience SA-NV
Vormgeving en opmaak: l
Claudia Roorda
Fotografie: l
Bayer CropScience SA-NV
Drukwerk: ,,Luna PRIVILEGE zal een belangrijke plaats in
,,Onze telers zien in het veld welke middelen
,,Laat ik het zo zeggen: als je het idee hebt
,,Spuitschema's waarbij de tripsdruk vanaf het
gaan nemen bij de bestrijding van Sclerotinia
de beste prestaties leveren en daar proberen
dat er nog net geen luizen te vinden zijn
begin laag wordt gehouden blijken op het eind
in bonen. Vooral voor de eerste bespuiting is
wij als leverancier van plantmateriaal zo goed
in spruitkool, juist dán moet je de eerste
van de rit telkens de minste kwaliteitsschade
het zonder meer de beste optie.''
mogelijk op in te spelen.''
bespuiting uitvoeren.''
geven in sluitkool.''
Gerard Meuffels,
Ed Hendriksen,
Marco van der Lans,
Jan de Lange,
onderzoeker akkerbouw en
teeltspecialist groententeelten
technisch adviseur vollegrondsgroenten
onderzoeker vollegrondsgroenten
vollegrondsgroenten bij PPO Vredepeel
bij Combinations in 's-Gravenzande
bij Bayer CropScience
bij Proeftuin Zwaagdijk
Puzzel mee en win een diner voor twee! Houdt u van lekker eten en drinken in een goed restaurant? Los dan de onderstaande woordzoeker op! Uit de goede inzendingen worden drie winnaars getrokken. Zij krijgen elk een dinerbon ter waarde van € 150.
l
Productiemannen B.V.
Dit is een uitgave van: Bayer CropScience SA-NV Energieweg 1 P.O. Box 231 NL-3640 AE Mijdrecht Onze gebruiksadviezen, zowel mondeling als schriftelijk verstrekt, berusten op uitgebreide proefnemingen. Wij adviseren naar beste weten volgens kennis van zaken van dit ogenblik, echter zonder daarvoor aansprakelijkheid op ons te nemen, omdat opslag/bewaring en toepassing zich aan onze controle onttrekken. Beschrijvingen van een product, resp. gegevens over de eigenschappen daarvan betekenen niet, dat verantwoordelijkheid wordt gedragen bij eventuele schade. Gebruik gewasbeschermingsmiddelen veilig. Lees vóór gebruik eerst het etiket en de productinformatie.
De woorden hieronder zitten horizontaal, verticaal en diagonaal in alle richtingen in de puzzel verstopt. Zoek ze op en streep ze af. De overgebleven letters vormen achter elkaar gelezen de oplossing. L S ALTERNARIA P BLAD D BOON P BROCCOLI A ERWT G U FLINT GALMUG M L GEWAS A INSECTEN G
A I R A N R E T L A L N
I U S L V O E D T A L G
S L O B I H W I C W E G
C P O R L T P S P I R T
H I M M E L A N T B LUIS R U D I S MEELDAUW C U I F L MYCOSPHAERELLA E C I G T PEEN H P O T Y PHYTOPHTHORA R O E R K U V S T B PLANT L P L T L PREI U E R O E ROEST E A H P S ROOS E E R V I
L O A I E H A O E S O T
S O W N U P L N O T C A
U N E T C E S N I L Y A
N A RUDIS G RUPS W SCHIMMELS U SLA A SPRUITKOOL D L TEELT E TRIPS E WITTEVLIEG M L
L S P D P A G U M L A G
© www.puzzelpro.nl
A I R A N R E T L A L N
I U S L V O E D T A L G
S L O B I H W I C W E G
C P O R L T P S P I R T
H L R C E H R U L U E E
I A U U C P O V P E A E
M N D I I O E S L R H R
M T I F G T R T T O P V
E B S L T Y K B L E S I
L O A I E H A O E S O T
S O W N U P L N O T C A
U N E T C E S N I L Y A
N A G W U A D L E E M L
© www.puzzelpro.nl
BON Naam: Adres: Postcode:
Plaats:
Bedrijf + aantal ha. groenten: De oplossing van de woordzoeker is: Stuur de ingevulde bon uit deze krant in een ongefrankeerde envelop naar: Actievoorwaarden: Deze prijsvraag loopt van 10 juni t/m 15 juli 2013. Uit de goede inzendingen worden drie prijswinnaars getrokken. Deze prijswinnaars krijgen tussen 15 en 31 juli bericht. Over de uitslag kan niet worden gecorrespondeerd.
8
Vollegrondsgroenten Koerier
Bayer CropScience SA-NV T.a.v. Jessica Biermann Antwoordnummer 55074 3640 WB Mijdrecht