ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ژﺋﻮﭘﻠﻴﺘﻴﻚ ـ ﺳﺎل دﻫﻢ ،ﺷﻤﺎره اول ،ﺑﻬﺎر 1393 ﺻﺺ 37 -59
ﺑﺮرﺳﻲ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻓﻀﺎﻳﻲ ﻗﺪرت ﺳﻴﺎﺳﻲ در اﻳﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن دﻛﺘﺮ ﻫﺎدي اﻋﻈﻤﻲ∗ -داﻧﺸﻴﺎر ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ ،داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ دﻛﺘﺮ ﻫﺎدي زرﻗﺎﻧﻲ -اﺳﺘﺎدﻳﺎر ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ ،داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ ﻣﺴﻌﻮد ﺣﻤﻴﺪي -داﻧﺸﺠﻮي ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷﺪ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ ،داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﻲ ﻣﺸﻬﺪ ﺗﺎرﻳﺦ درﻳﺎﻓﺖ1391/3/27 :
ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﺬﻳﺮش1392/10/30 :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ﭼﻜﻴﺪه ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻗﺪرت ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺗﻮزﻳﻊ ﻓﻀﺎﻳﻲ آن ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎي ﺳﻴﺎﺳـﻲ ﻣـﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد .ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﺎ ﺗﻤﺪن ﭼﻨﺪ ﻫﺰار ﺳﺎﻟﻪ ،داراي ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻗـﺪرﺗﻲ ﻣﺘﻤﺮﻛـﺰ و ﺑﺴـﻴﻂ ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ و دﻻﻳﻞ آنرا ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن و رﻳﺸﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞ اوﻟﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻳﺮاﻧﻲ )ﻣﺎد( و ﺳـﻴﺮ ﮔـﺮاﻳﺶ ﺑـﻪ ﺗﻤﺮﻛـﺰ ﻗـﺪرت ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻛﺮد. ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻓﻀﺎﻳﻲ ﻗﺪرت ﺳﻴﺎﺳﻲ در اﻳﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن ﻳﻌﻨـﻲ در دورهﻫـﺎي ﻣﺎدﻫـﺎ ،ﻫﺨﺎﻣﻨﺸـﺎن، اﺷﻜﺎﻧﻴﺎن و ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎن ﺑﻪ ﻛﻨﻜﺎش در دﻻﻳﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻗﺪرت در اﻳﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن ﻣﻲﭘﺮدازد و ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ دﻟﻴﻞ ﺗﺸﻜﻴﻞ اوﻟﻴﻦ دوﻟﺖ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ اﻳﺮان ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎدﻫﺎﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ اﻳﺮان و و ﺟﻮد دﺷﻤﻦ ﺧﺎرﺟﻲ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪي ﺑﻪﻧﺎم آﺷﻮر ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ. ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻗﺪرت در اﻳﺮان در اﺑﺘﺪا ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﻧﺒﻮده ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺣﺎﻟﺖ اﻟﻴﮕﺎرﺷﻲ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﺎﺧﺘﺎر رﻓﺘﻪ رﻓﺘـﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺑﺴﻴﻂ در آﻣﺪه و در دوره ﺳﺎﺳﺎﻧﻴﺎن ﺑﻪﺷﻜﻞ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺴﻴﻂ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺣﺎﻟﺖ داد و ﻳﻜﻲ از ﻣﻬﻤﺘـﺮﻳﻦ دﻻﻳﻞ آن ﻧﻔﻮذ ﻣﺒﻠﻐﺎن ﻣﺬﻫﺒﻲ در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻗﺪرت ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ .ﻻزم ﺑﻪذﻛﺮ اﺳﺖ ﻋﻮاﻣﻠﻲ دﻳﮕﺮ ﭼﻮن وﺳﻌﺖ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ، و ﻧﺎﻫﻤﻮاريﻫﺎ در اﻟﮕﻮي ﻓﻀﺎﻳﻲ ﺗﻮزﻳﻊ ﻗﺪرت ﺳﻴﺎﺳﻲ در اﻳﺮان ﻣﺆﺛﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ. واژهﻫﺎي ﻛﻠﻴﺪي :اﻟﮕﻮي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ،ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻗﺪرت ،ﻗﺪرت ﺳﻴﺎﺳﻲ ،ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺳﻴﺎﺳﻲ ،دﻳﻦ و ﻣﺬﻫﺐ ،اﻳﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن.
∗ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻋﻬﺪهدار ﻣﻜﺎﺗﺒﺎت
E-mail: Aazmai@um.ac.ir